Pierwsze obchody Wielkiego Piątku miały charakter liturgiczny już w VII wieku w starożytnej Jerozolimie, gdzie wierni o świcie gromadzili się przy kolumnie biczowania, a następnie przy grobie Chrystusa, by oddać cześć krzyżowi. Z czasem wykształciły się dwa modele celebracji: papieski, sprawowany w kościele św. Jana Jerozolimskiego, obejmujący m.in. odczyt Męki Pańskiej według św. Jana, modlitwę powszechną i procesję z relikwiami krzyża, oraz średniowieczny, rozpowszechniony w Europie, skupiony na lekturze Pisma Świętego, adoracji krzyża i udzielaniu wcześniej konsekrowanej Komunii.
Dziś Wielki Piątek zachowuje charakter dnia skupienia i powagi — ołtarze pozostają pozbawione ozdób, tabernakula są puste, a wizerunki Chrystusa zasłonięte. To także jedyny dzień w roku bez mszy świętej. Wieczorna liturgia Męki Pańskiej rozpoczyna się w ciszy liturgią słowa, obejmującą m.in. proroctwo o Cierpiącym Słudze Jahwe, fragment Listu do Hebrajczyków oraz opis Męki Pańskiej według św. Jana, czytany lub śpiewany z podziałem na role. Po homilii następuje uroczysta modlitwa powszechna, w której Kościół poleca Bogu siebie i świat, modląc się szczególnie o pokój, za Żydów oraz rządzących.
Adoracja krzyża i znaczenie duchowe
Centralnym momentem celebracji jest adoracja krzyża — znak czci wobec Chrystusa, który oddał życie za zbawienie ludzi, akcentujący chwałę odkupienia. Tego dnia obowiązuje również ścisły post: wierni powstrzymują się od spożywania mięsa i ograniczają posiłki do jednego do syta oraz dwóch skromniejszych, co dotyczy osób pełnoletnich do 60. roku życia.
Grób Pański - tradycja
W polskiej tradycji istotnym elementem Wielkiego Piątku jest przygotowanie Grobu Pańskiego. Po liturgii Najświętszy Sakrament przenoszony jest w monstrancji do symbolicznego grobu, przy którym trwa adoracja aż do Wigilii Paschalnej. Zwyczaj ten wywodzi się ze średniowiecza i ewoluował na przestrzeni wieków — od przechowywania Eucharystii w zakrystii, przez procesje i rozwój form adoracji, po barokowe wprowadzenie figury zmarłego Chrystusa. Choć w XVIII wieku tradycja ta niemal zanikła w Europie, przetrwała m.in. w Polsce, gdzie od XVI wieku w centrum Grobu Pańskiego umieszcza się figurę Jezusa i monstrancję okrytą welonem. Zgodnie z wytycznymi liturgicznymi najważniejszym punktem pozostaje jednak Najświętszy Sakrament.
Od XIX wieku w Polsce Groby Pańskie często zyskują także wymiar patriotyczny, odnosząc się do aktualnych wydarzeń społecznych i politycznych. Duchowy sens Wielkiego Piątku podkreślali również papieże. Papież Franciszek wskazywał, że krzyż objawia miłość Boga większą niż ludzkie grzechy, a Benedykt XVI przypominał, iż jest on źródłem życia, pojednania i uniwersalnym znakiem miłosierdzia.
