Obchody 86. rocznicy pierwszego transportu odbędą się w niedzielę w Oświęcimiu i Harmężach. Wezmą w nich udział byli więźniowie Auschwitz, przedstawiciele władz, samorządów, instytucji i organizacji zajmujących się pielęgnowaniem pamięci o ofiarach. Patronat nad uroczystościami objął prezydent Karol Nawrocki.
Uroczystości rozpoczną się o godz. 11 od złożenia wieńców i zniczy przed Ścianą Straceń na dziedzińcu bloku 11 byłego obozu Auschwitz I. W tym miejscu Niemcy rozstrzelali tysiące osób, przede wszystkim Polaków. Ceremonii będzie towarzyszyło odegranie hymnu państwowego.
W południe uczestnicy złożą kwiaty pod tablicą upamiętniającą deportację pierwszych Polaków, znajdującą się na jednym z budynków Małopolskiej Uczelni Państwowej w pobliżu Muzeum Auschwitz. W jego piwnicach umieszczono pierwszych więźniów, ponieważ obóz nie był jeszcze przygotowany na ich przyjęcie.
O godz. 13 w kościele franciszkańskiego Centrum św. Maksymiliana w Harmężach odprawiona zostanie msza pod przewodnictwem biskupa bielsko-żywieckiego Romana Pindla. W podziemiach świątyni znajduje się monumentalna ekspozycja „Klisze pamięci. Labirynty” autorstwa Mariana Kołodzieja – artysty i więźnia pierwszego transportu do Auschwitz. Poświęcił ją on doświadczeniu obozu oraz heroicznej postawie św. Maksymiliana Kolbego, który oddał życie za współwięźnia.
Obóz utworzony dla polskich więźniów
Założenie obozu koncentracyjnego na obrzeżach okupowanego Oświęcimia zaproponował pod koniec 1939 roku inspektor policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa z Wrocławia, SS-Oberführer Arpad Wigand. Niemieckie władze okupacyjne szukały miejsca, w którym mogły osadzać rosnącą liczbę aresztowanych Polaków, przede wszystkim z Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, gdzie rozwijał się ruch oporu.
Decyzję o utworzeniu obozu wydał prawdopodobnie na początku kwietnia 1940 roku szef SS Heinrich Himmler. Organizacją Auschwitz zajął się Rudolf Höss, późniejszy pierwszy komendant obozu. Niemcy wybrali Oświęcim m.in. ze względu na istniejące koszary po polskiej armii, możliwość rozbudowy obozu oraz dogodne połączenia kolejowe między Śląskiem a Generalnym Gubernatorstwem.
Pierwszy transport do tworzonego obozu dotarł jeszcze przed przywiezieniem Polaków. 20 maja 1940 roku esesman Gerhard Palitzsch przywiózł do Auschwitz 30 niemieckich więźniów kryminalnych z KL Sachsenhausen. Otrzymali oni numery od 1 do 30 i stworzyli zalążek obozowej kadry funkcyjnej.
Pierwszy transport 728 Polaków
Za moment rozpoczęcia funkcjonowania KL Auschwitz uznaje się 14 czerwca 1940 roku. Tego dnia z więzienia w Tarnowie przybył transport 728 polskich więźniów politycznych skierowanych przez niemieckie władze bezpieczeństwa w Krakowie. Byli wśród nich m.in. żołnierze kampanii wrześniowej próbujący przedostać się na Węgry, członkowie organizacji niepodległościowych, gimnazjaliści i studenci, a także kilku polskich Żydów.
Po przybyciu do obozu więźniowie otrzymali numery od 31 do 758. Najniższy numer – 31 – przydzielono Stanisławowi Ryniakowi. Trafili do budynków dawnego Polskiego Monopolu Tytoniowego w pobliżu dzisiejszego Muzeum Auschwitz, ponieważ obóz nie był jeszcze gotowy na ich przyjęcie.
Z 728 więźniów deportowanych w pierwszym transporcie 325 przeżyło II wojnę światową. Zginęło 292, natomiast los 111 osób pozostaje nieznany. Ostatni były więzień pierwszego transportu – Włodzimierz Bujakowski – zmarł 11 października 2020 roku w Cork w Irlandii.
Od miejsca terroru wobec Polaków do symbolu zagłady
W pierwszym okresie istnienia Auschwitz najliczniejszą grupę więźniów stanowili Polacy. Niemcy wykorzystywali obóz jako narzędzie terroru wobec polskiego społeczeństwa oraz element realizacji planów wyniszczenia ludności na terenach uznanych za niemiecką „przestrzeń życiową”.
Do Auschwitz trafiali przedstawiciele polskich elit – naukowcy, artyści, duchowni, lekarze, nauczyciele, prawnicy, inżynierowie i oficerowie, ale także osoby zatrzymane podczas ulicznych łapanek. Niemcy deportowali tam również wysiedlaną ludność Zamojszczyzny, mieszkańców Warszawy po wybuchu Powstania Warszawskiego oraz mieszkańców Oświęcimia pomagających więźniom.
Od połowy 1942 roku liczba więźniów polskich zrównała się z liczbą więźniów żydowskich, a od 1943 roku większość osadzonych stanowili Żydzi deportowani z okupowanej Europy.
Łącznie Niemcy uwięzili w Auschwitz około 150 tys. Polaków. Około połowa z nich zginęła. Wielu spośród tych, którzy przeżyli pobyt w obozie, straciło życie po przeniesieniu do innych niemieckich obozów.
Kompleks Auschwitz wraz z Birkenau i siecią podobozów stał się największym niemieckim obozem koncentracyjnym i zagłady. Niemcy deportowali do niego co najmniej 1,3 mln ludzi, z których życie straciło około 1,1 mln – przede wszystkim Żydów, ale także Polaków, Romów, jeńców sowieckich oraz więźniów innych narodowości. Obóz został wyzwolony 27 stycznia 1945 roku przez Armię Czerwoną.
Organizatorami tegorocznych uroczystości są m.in. Muzeum Auschwitz, samorządy, krakowski oddział Instytutu Pamięci Narodowej, fundacje i stowarzyszenia zajmujące się kultywowaniem pamięci o ofiarach, diecezja bielsko-żywiecka, franciszkanie, Centrum Żydowskie w Oświęcimiu oraz Stowarzyszenie Romów w Polsce.
