Wyszukiwanie

Wpisz co najmniej 3 znaki i wciśnij lupę
Kultura i Historia

„Do kogo należy ta Żydówka?”

Podczas niemieckiej okupacji północne Mazowsze zostało włączone do III Rzeszy w granicach tzw. rejencji ciechanowskiej (Regierungsbezirk Zichenau). Zamieszkująca je ludność polska i żydowska od początku okupacji została poddana brutalnym represjom. Żydzi zostali zamknięci w gettach, a w 1942 roku większość z nich wywieziono do obozów zagłady. Tylko nieliczni usiłowali się ukrywać.

Latem 1943 roku na terenie gminy Obryte, w wyniku donosu, Niemcy rozpoczęli poszukiwania ukrywanych Żydów. Donosiciel oskarżył Stanisławę i Antoniego Biernackich, małżeństwo z piątką dzieci, którzy mieszkali w Rozdziałach, o udzielenie schronienia Żydom. Niemcy nakazali wskazanie domu Biernackich sołtysowi sąsiedniej wsi Gostkowo, Józefowi Dziewulskiemu, który okazał się bratem Stanisławy Biernackiej. Pragnąc ratować siostrę, okłamał Niemców, podając inny adres, a jednocześnie wysłał do Biernackich jednego ze swoich synów z ostrzeżeniem. Gdy Niemcy ostatecznie dotarli na miejsce, nie odkryli żadnego dorosłego Żyda, a przebywająca w gospodarstwie, nienależąca do rodziny dziewczynka nie wzbudziła podejrzeń.

Po kolejnym donosie, 9 września 1943 roku, Niemcy ponownie podjęli poszukiwania Żydów. Tym razem skierowali się do gospodarstwa Marcjanny i Zygmunta Malickich, położonego między Sokołowem a Plewicą, ok. 2 km od domu Biernackich. Ukrywająca się u nich żydowska kobieta próbowała uciec w kierunku Narwi, ale została zastrzelona. Niemcy zastrzelili także żydowską dziewczynkę, która pasła tam krowę. Ciała zamordowanych żandarmi przewieźli do Obrytego i prawdopodobnie pochowali tam w nieoznaczonym miejscu.

W pobliżu tych zabudowań […]  Halina pasła bydło, a dokładnie jedną krowę należącą do Malickiego. […] żandarm Wrona zbliżył się na odległość około 50 metrów do małej Haliny i zawołał ją do siebie. Halina podeszła do niego, a kiedy znajdowała się w odległości około 20 metrów od Wrony, Wrona wycelował w nią z karabinu i oddał strzał. Halina chwyciła się za nogę i zaczęła głośno krzyczeć. Wtedy żandarm Wrona zwrócił się do mnie i zapytał: „Do kogo należy ta Żydówka?”. Odpowiedziałem mu, że nie wiem. Wrona zareagował na moje słowa w ten sposób, że dwukrotnie uderzył mnie kijem w plecy i powiedział: „Idź, wynoś się do diabła”. Natychmiast odwróciłem się i szybko oddaliłem w kierunku swojego domu. Kiedy biegłem do domu, usłyszałem echo dwóch strzałów z karabinu, ale nie obejrzałem się, ponieważ bałem się, że Wrona mnie zastrzeli. Dlatego nie widziałem, do kogo Wrona oddał wówczas te dwa strzały. Wiem jednak, że ostatecznie Halina, ta mała dziewczynka, została zastrzelona. Wiem o tym dlatego, że mieszkający we wsi Sokołowo Włościańskie Bolesław Zglejszewski pracował wówczas na polu i na polecenie żandarma Wrony załadował na swój wóz zarówno zwłoki małej Haliny, jak i zwłoki jej matki. Marianna [Marcjanna Malicka] w tym czasie zdążyła uciec. W domu pozostał jej obłożnie chory mąż.

Relacja Władysława Bąka z protokołu przesłuchania świadka w dokumentacji Centrali Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu, RFN, sygn. B 162/40345, 1972 r.

Represje i śmierć za okazaną pomoc

Odnalezienie i zamordowanie Żydówek rozpoczęło falę represji wobec mieszkańców zaangażowanych w ich ratowanie. Już następnego dnia, 10 września, aresztowany został sołtys Józef Dziewulski. Po śledztwie w Pułtusku wywieziono go do obozu koncentracyjnego Mauthausen, gdzie zmarł 23 kwietnia 1945 roku. Przed końcem wojny zmarła także jego żona, Marianna. Osierocili czworo dzieci: Stefana, Stanisława, Henrykę i Mieczysława.

Antoni Biernacki skutecznie ukrywał się do 14 listopada, kiedy został aresztowany. Trafił do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, gdzie zmarł 16 marca 1944 roku. W 2005 r. Antoni Biernacki został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Jego żona, Stanisława, wraz z dziećmi została ukarana wywiezieniem na roboty przymusowe do Niemiec, przeżyła wojnę.

Gospodarstwo Malickich wkrótce po wydarzeniach z 9 września 1943 r. zostało rozebrane i ograbione. Zygmunt Malicki ze względu na stan zdrowia z rozkazu Niemców został przewieziony do gospodarstwa sołtysa Plewicy, gdzie zmarł w styczniu 1944 r. Marcjanna Malicka starała się ukrywać, jednak została zatrzymana przez Niemców 5 maja 1944 r. i przewieziona do więzienia sądowego w Pułtusku. Za ukrywanie Żydówek ją również skazano na obóz koncentracyjny, przebywała w Ravensbrück oraz w jednym z podobozów KL Buchenwald. Przeżyła. Powróciła do Polski, zmarła w latach 80. XX wieku.

Historia ta, jak wiele z czasów wojny i okupacji, jest skomplikowana i nie wszystkie fakty da się dokładnie ustalić. Jednak zebrane świadectwa i dokumenty z okresu okupacji niemieckiej jednoznacznie potwierdzają, że zarówno Stanisława i Antoni Biernaccy, jak i Marcjanna i Zygmunt Maliccy udzielali schronienia Żydom i że zostali za to przez Niemców okrutnie ukarani. W pełni udokumentowana jest śmierć Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego w niemieckich obozach koncentracyjnych i to, że trafili tam za pomoc Żydom. Jak nazywały się zamordowane Żydówki? Kim dla siebie były? Czy w obu gospodarstwach ukrywano tę samą dziewczynkę? Czy po sierpniowej rewizji u Biernackich przeniesiono ją w bezpieczniejsze miejsce – do domu Malickich? Na taki związek wskazuje podobny wiek dziecka opisywanego w obu relacjach, a przede wszystkim sekwencja niemieckich represji: Józefa Dziewulskiego aresztowano 10 września 1943 r., czyli dokładnie dzień po obławie i morderstwie w gospodarstwie Malickich, co sugeruje, że okupanci powiązali oba te miejsca w jednym śledztwie. Ze względu na luki w dokumentach być może nigdy już się tego nie dowiemy.

W poniedziałek 23 listopada w Obrytem, w powiecie pułtuskim, Instytut Pileckiego wraz z władzami powiatu pułtuskiego i Gminy Obryte upamiętni Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego zamordowanych przez Niemców za pomoc okazaną dwóm nieznanym z nazwiska Żydówkom w 1943 roku. Uroczystości rozpoczną się mszą św. o godz. 12.00 w kościele pw. Świętej Trójcy w Obrytem. Tablica upamiętniająca Zamordowanych odsłonięta zostanie o godz. 13.00 na placu przed Gminną Biblioteką Publiczną.

Źródło: Instytut Pileckiego

Wesprzyj niezależne media

Ten materiał powstał dzięki wsparciu Czytelników. Pomóż nam pisać dalej

AKTUALNE PETYCJE

NAJNOWSZE Kultura i Historia