Konflikt między Watykanem a przeciwnikami Soboru Watykańskiego II trwa nieprzerwanie od lat 60. ub.w. Źródłem była postawa francuskiego arcybiskupa Marcela Lefebvre’a, gorliwego kapłana i misjonarza, który był zażartym krytykiem reform soborowych.
Mimo iż początkowo podpisał niektóre dokumenty, uważał, że zmiany idą zbyt daleko, co uderza w fundamenty doktryny i ustroju Kościoła. Lefebvre w 1970 r. założył Bractwo Kapłańskie św. Piusa X, które miało kultywować teologię scholastyczną i wierność rytowi łacińskiemu. Bardzo szybko wszedł jednak w konflikt z papieżem, św. Pawłem VI, i mimo wezwań do posłuszeństwa nie stosował się do jego zaleceń, przez co został suspendowany.
Non serviam
Za pontyfikatu św. Jana Pawła II doszło na pewien czas do załagodzenia sporów, ale w 1988 r. po długich negocjacjach z ówczesnym prefektem Kongregacji Nauki Wiary Josephem Ratzingerem, późniejszym papieżem Benedyktem XVI, Lefebvre wycofał się z ustaleń, obawiając się marginalizacji swojego ugrupowania przez watykańską biurokrację. W następstwie konsekrował czterech biskupów bez mandatu papieskiego.
Karol Wojtyła nałożył na Bractwo ekskomunikę, cofniętą dopiero w 2009 r. przez Benedykta XVI. Motu proprio tego drugiego papieża pozwoliło na łatwiejsze sprawowanie mszy trydenckiej w parafiach. Jednak papież Franciszek w 2021 r. zdecydował się na ograniczenie sprawowania tradycyjnych liturgii w diecezjach. Natomiast Leon XIV przyjął jeszcze bardziej surowy kurs. Po kolejnym wyświęceniu biskupów, sześciu z nich, Bractwo i wierni popadli po raz kolejny w ekskomunikę i formalnie znaleźli się poza Kościołem katolickim.
Lefebryści, bardzo aktywni i nadreprezentatywni w internecie, uważają się za jedynych dziedziców tradycji w Kościele, nadając sobie prawo do nadinterpretacji dokumentów Kościoła, często bez należytego przygotowania teologicznego i formacji duchowej. Krytykują przy tym Kościół katolicki za modernizm, dezawuując rangę Eucharystii sprawowanej w kościołach.
Decyzja papieża stawia więc ich w bardzo trudnej sytuacji duchowej, której porzucenie utrudnia uporczywe dostosowywanie zasad swojej wiary do wyznawanej ideologii, często ultraprawicowej, antyestablishmentowej, wstecznej oraz nacjonalistycznej.
Roma locuta, causa finita
Papież Leon XIV był przez zwolenników tradycji postrzegany jako antidotum dla Kościoła po zbyt liberalnym i modernistycznym, jak na ich gust, pontyfikacie papieża Franciszka. Nowy biskup Rzymu powrócił do wybranych elementów papieskiego ceremoniału – noszenia mucetu czy czerwonej stuły.
Z drugiej strony, rozpoczął też dalsze wprowadzanie reform Soboru Watykańskiego II i reformę kurii rzymskiej, umacniając dyscyplinę i wprowadzając tajemnicę urzędową.
Tymczasem Bractwo po śmierci jednego z dotychczasowych biskupów FSSPX ogłosiło stan wyższej konieczności w zapewnieniu posługi duszpasterskiej wiernych. Wiązało się to z planami wyświęcenia nowych biskupów, niezależnie od tego, czy zyskają poparcie Rzymu, czy nie.
Doszło do spotkania obecnego prefekta Dykasterii Nauki Wiary kard. Victora Manuela Fernándeza oraz przełożonego generalnego Bractwa ks. Davide Pagliaraniego. Watykan zaproponował uprzednie wznowienie dialogu teologicznego, bez jakiegoś radykalizmu. Warunkiem było jednak wstrzymanie procesu święceń. FSSPX odrzuciło jednak propozycję dialogu.
Wówczas dykasteria ostrzegła, że ewentualne święcenia będą miały akt schizmatycki. Osobiście interweniował także Ojciec Święty, pisząc w końcu czerwca list do kierownictwa Bractwa, odwołując się do ich odpowiedzialności i sumienia.
Nic to nie pomogło. W dniu 1 lipca w Écône odbyła się ceremonia święceń. Dzień później Watykan ogłosił dekret o formalnym zaciągnięciu ekskomuniki przez sześciu zaangażowanych w ten akt kapłanów. Jednocześnie została wydana nota wyjaśniająca, z bardzo rygorystycznymi wskazaniami kanonicznymi.
Wszyscy duchowni Bractwa zostali uznani za formalnych schizmatyków, a ich posługa sakramentalna została określona jako całkowicie niegodziwa. Utraciły ważność sprawowane przez nich sakramenty pokuty i małżeństwa. Ponadto ekskomunikowani zostali wierni świeccy, będący członkami Bractwa. Zalecono wstrzymanie się od uczestnictwa w zgromadzeniach, organizowanych przez tę organizację.
Określono także warunki powrotu zaangażowanych wiernych do Kościoła katolickiego. Muszą oni złożyć na ręce ordynariusza podpisane wyznanie wiary oraz akt adherencji. Osoby, które okazjonalnie uczestniczyły w liturgiach tej wspólnoty, wystarczy, że podtrzymają się od tych schizmatyckich praktyk i odbędą pojednawczą rozmowę z kapłanem.
Polska w awangardzie
Nasz kraj uległ radykalizacji nastrojów także w kwestiach religijnych. Lefebryści przyciągają osoby aktywne w kręgach politycznych, związanych z narodowcami i ultrakonserwatystami. Ich krytyka zaczyna się na proboszczach odprawiających inną mszę świętą niż trydencką, na biskupach, którym zarzucają modernizm, więc nic dziwnego, że stają się wkrótce mądrzejsi od kardynałów i papieży, których pouczają w kwestiach teologicznych.
W Polsce lefebryzm rozwija się od lat 90. ubiegłego stulecia. Obecnie funkcjonuje u nas ok. 30 kaplic. Posługuje tam 39 kapłanów, z czego 24 to Polacy. Obecna decyzja papieska kładzie kres dwuznaczności i status ruchu z nieuregulowanego wewnętrznie, zmienia się na status „poza Kościołem”.
Decyzja Watykanu z pewnością będzie sprzyjała dalszej polaryzacji. Część wiernych będzie bała się, całkiem słusznie, o duchowe konsekwencje swojego uporu i nie będzie pragnęła nieważnych sakramentów. Inni zradykalizują się jeszcze bardziej i utwierdzą się w swych przekonaniach.
Już teraz wytoczyli oni ciężkie armaty przeciwko Ojcu Świętemu, kapłanom i biskupom Kościoła katolickiego popierającym te decyzje. Ich opinie w mediach społecznościowych niewarte są cytowania, pokazują bowiem tylko zacietrzewienie i niezrozumienie swojej sytuacji, maskowanej dewocją.
Jasnym jest, że nie można jednoznacznie negatywnie opisywać tego zjawiska. I tam, wśród wiernych, można znaleźć kapłanów i wiernych zatroskanych o dziedzictwo i przyszłość Kościoła. Niechętnych wszelkiemu poluzowaniu standardów doktryny, zwłaszcza w kwestii obrony życia, kapłaństwa kobiet czy grzechów seksualnych. Chcą jednak bronić Kościoła i tradycji na własną rękę, bez jedności z Rzymem.
Teraz dla tradycjonalistów najważniejsze jest, aby znaleźć drogę powrotu na łono Kościoła. Radykalizacja sporu wprowadza tylko zamęt i kolejne podziały. Komplikuje także sytuację wiernych, którzy w dobrej wierze korzystali z posługi Bractwa. Nie należy się spodziewać szybkiej zmiany, patrząc na historię dotychczasowego sporu. Ponowny powrót do dialogu może trwać lata. Do tego czasu będziemy pewnie świadkami kolejnych pretensji i oskarżeń, mających więcej wspólnego z walką o wpływy niż z dobrami o charakterze duchowym.
