Zamach w Krakowie – jak zawsze – uaktywnił tradycyjne w Polsce myślenie emocjami i stereotypami w miejsce chłodnych analiz. Obserwujemy z jednej strony odrażającą polityzację zdarzenia, która potężnieje, pomimo tragedii zabitych i rannych. Z drugiej zaś wysyp dziecinnych pohukiwań (w typie narzekania, że nie ma powszechnego dostępu do broni, bo wtedy zamachowca spotkałby grad kul – przy czym nikt nie wspomina o tym, ile trupów padłoby przy takiej strzelaninie) oraz mitologizacja policjantów, którzy unieszkodliwili napastnika. Niestety brak w tej plątaninie emocji, filmowych porad i internetowych mądrości, spokojnej analizy wydarzenia. Nikt nie wspomina o tym, że ten zamach, podobnie, jak wcześniejszy atak nożownika w szkole, nie był nieuchronnym dopustem Bożym. Z dużym prawdopodobieństwem dałoby się uniknąć tych incydentów, gdyby Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego – prócz aktywności operacyjno-rozpoznawczej – prowadziła szeroko zakrojone działania profilaktyczne nakierowane na wyłapywanie sygnałów radykalizacji.
W całym cywilizowanym świecie już od dekad analizuje się zjawisko tzw. samotnych aktorów, czyli zamachowców niezwiązanych z żadną organizacją terrorystyczną. Wszystkie badania wskazują przy tym, że świat zachodni – po czterech falach terroryzmu politycznego (chronologicznie o charakterze anarchistycznym, secesjonistyczno-wyzwoleńczym, lewackim i islamistycznym) wchodzi w falę terroryzmu indywidualnego, w którym mamy do czynienia z atakami przeprowadzanymi przez jednostki, traktujące rozlew krwi jako sposób na komunikację własnych uraz psychicznych w akcie quasi-religijnego przelania krwi – innych i własnej. Samotni aktorzy dzielą się na kilka kategorii, poczynając od atakujących szkoły (school shooters) i zgromadzenia publiczne (mass shooters) czy też morderców przypadkowych osób (assasins), którzy nie potrzebują uzasadnień ideologicznych, aż po tzw. samotne wilki (lone wolves), ukrywające psychiczne traumy i chęć odwetu na ludziach pod kostiumem ideologicznym, choć jednocześnie nie są członkami jakichkolwiek organizacji.
Samotni aktorzy – bez względu na przynależność do ww. kategorii – mają kilka cech wspólnych, do których należy m.in.: wysoki poziom alienacji społecznej, uraz i traum, powodujących problemy w codziennym funkcjonowaniu oraz zanurzenie w narcystycznych fantazjach. Ten zestaw cech pozwala – w pewnym stopniu – przeciwdziałać atakom tego typu, gdyż ludzie zanurzeni w świecie własnych uraz i samo-ułud, wykazują trwałe wzorce zachowań.
Prócz wspomnianych wcześniej problemów z funkcjonowaniem w sferze społeczno-seksualnej, samoizolacją i zamknięciem w internetowej bańce podsycanej przez działanie algorytmów wyszukiwarek, występuje u nich proces samoradykalizacji. Nikt nie rodzi się terrorystą, a zamach – zwłaszcza mający charakter masowy, symboliczny, a więc zakładający śmierć samego sprawcy – prócz przygotowań logistycznych, wymaga „dojrzewania” do tego czynu oraz tzw. wyzwalacza (triggering event), który ostatecznie przełamie strach i opory moralne sprawcy. Oznacza to, że otoczenie potencjalnego zabójcy (który przecież zwykle gdzieś pracuje, ma rodzinę czy sąsiadów) jest w stanie dostrzec zmiany w zachowaniu przeobrażającego się wewnętrznie sprawcy. Pojawiają się symbole polityczne lub religijne w jego mieszkaniu, w szafce w pracy, na używanej podczas treningów broni lub na ubraniu, wypowiedzi (zwłaszcza w sieci dającej pozór anonimowości) stają się coraz bardziej stanowcze, zdolność do przyjmowania kontrargumentów zostaje zredukowana do minimum, a proponowane rozwiązania problemów prywatnych, czy społeczno-politycznych nabierają agresywnego charakteru, zaś rzeczywistość nabiera cech eschatologicznej walki dobra ze złem. Dodatkowo – jeśli sprawca planuje zamach na większą skalę – obserwowalne są konkretne przygotowania. Próbuje zdobyć broń oraz nauczyć się jej skutecznego użytkowania, szuka w sieci informacji nt. ładunków wybuchowych lub podobnych do planowanego ataków, itd. Pomimo zablokowania przez władze kont społecznościowych Michała Oksińskiego (co utrudnia analizę) z informacji medialnych wynika, że jego zachowanie nie odbiegało od tego wzoru: zapisał się do klubu strzeleckiego, a nawet ćwiczyć miał strzelanie bojowe na poligonach WOT, zamieszczał w sieci radykalne politycznie treści i miał w domu symbolikę z nimi kojarzoną. Oznacza to, że gdyby istniała sieć naprowadzeń wśród kategorii zawodowych wchodzących w kontakt z potencjalnymi sprawcami ataków tego typu, można byłoby wyłapać czerwone flagi pojawiające się u sprawcy na długo przed atakiem oraz mu zapobiec. Choćby przez administracyjne zablokowanie mu dostępu do broni.
Zamachom można było zapobiec. To nie tylko teoria
Co istotne, powyższe rozważania nie mają jedynie teoretycznego charakteru: niemal dekadę temu powierzono mi stworzenie Centrum Przeciwdziałania Terroryzmowi ABW. Utworzony przeze mnie zespół ekspercki – opierając się na analizach wskazujących na znikome zagrożenie terroryzmem zorganizowanym, za to spore terroryzmem jednostkowym - przygotował koncepcję CPT. Jednostka miała zajmować się szeroko rozumianą profilaktyką m.in. poprzez monitoring sieci oraz szkolenia w zakresie rozpoznawania symptomów radykalizacji u potencjalnych agresorów, prowadzone wśród nauczycieli, pedagogów, pracowników socjalnych, policjantów, instruktorów strzelectwa – słowem, wśród wszystkich, którzy zawodowo mogli wchodzić w kontakt z jednostkami zagrożonymi ww. procesami psychicznymi. Cała koncepcja zasadzała się na tym, jak nie dopuścić do zamachu, zostawiając kwestię po nastąpieniu zamachu kontrterrorystom, policji i innym wyspecjalizowanym służbom.
Choć wydaje się to groteskowe, koncepcja opracowana przez najlepszych ekspertów ABW została odrzucona, na jej miejsce przyjęto dwustronicową, autorską koncepcję, zakładającą jedynie szkolenia i kampanie medialne oraz – używając łagodnego określenia – szeroko zakrojone podróże studyjne po całym świecie. Przy czym szkolenia skupiały się nie na opisanej wyżej profilaktyce, a głównie na przyswajaniu ludziom zachowań w trakcie ataku, czego najlepszym dowodem była przeprowadzona kampania społeczna „4U”. Innymi słowy, odwrócono logikę służb specjalnych, polegającą na przewidzeniu zagrożenia i zapobieżeniu niebezpieczeństwu, na rzecz logiki policyjnej, tj. reakcji na już zaistniałe wydarzenie. Przy czym – co należy podkreślić – CPT ewidentnie skupiało się na zagrożeniach ze strony islamskich organizacji terrorystycznych (co widać np. na filmiku kampanii 4U, na którym ciemnowłosy, zarośnięty terrorysta, strzelający w kinie z kałacha, zostaje obezwładniony za pomocą drzwi od toalety), ignorując fakt, że w RP nigdy nie miał miejsce tego typu atak, za to do 2016 r. miały miejsce dwa ataki samotnych wilków na polityków. Twórczyni tej koncepcji i zarazem pierwsza dyrektorka CPT została zwolniona za stanowiska wskutek skandalu wywołanego opisanymi przez media egzotycznymi podróżami CPT, jednakże wyznaczony nowy dyrektor (tym razem z doświadczeniem z CAT ABW) nie był w stanie zmienić już raz przyjętego modelu działania tej jednostki. Po wyborach w 2023 r. CPT ABW zostało rozwiązane, co oznaczało, że ABW zrezygnowała z reformowania dobrego pomysłu profilaktyki antyterrorystycznej na rzecz działań PR-owych, mających uspokoić opinię publiczną wzburzoną informacjami o wypadach CPT na Bali, do Australii, USA, itd.
Dzięki temu polskie służby specjalne przez długie lata od momentu stworzenia koncepcji zapobiegania najbardziej prawdopodobnemu w warunkach polskich zagrożeniu zrobiły bardzo niewiele. CAT ABW, będąc największym departamentem Agencji – jako jednostka operacyjna, współdziałająca ze światowymi służbami specjalnymi - skupiało się na zwalczaniu zagrożeń ze strony terrorystycznych organizacji o charakterze religijnym lub politycznym, choć przez 36 lat III RP nie odnotowano ani jednego zamachu tego typu. W tym samym czasie mieliśmy do czynienia z czterema atakami samotnych aktorów, w tym tak krwawym, jak rzeź urządzona przez Michała Oksińskiego w Krakowie. Tyle że Agencja – zwalczając nieistniejące zagrożenie – ignorowała realnie istniejące ryzyko, będące skutkiem procesów społecznych zachodzących w społeczeństwie polskim. Co gorsza, zrobiono to, choć niebezpieczeństwo płynące ze strony samotnych aktorów, będące de facto chorą reakcją na rozpad społeczeństw tradycyjnych wskutek globalizacji – było znane zachodnim służbom specjalnym od dekad. Inercja instytucjonalna oparta na puchnącej biurokracji, niechęć do profesjonalnej pracy zespołowej, przy szacunku dla „genialnych” pomysłów laików i brak obiektywnych zasad polityki kadrowej przyczyniły się do utrudnienia implementacji działań profilaktycznych mogących zmniejszyć ryzyko płynące ze strony samotnych aktorów. Z badań wynika, że nasilenie tego typu procesów ma miejsce w okresach szybkich przemian geopolitycznych, tak więc (biorąc pod uwagę wojnę na Ukrainie i jej potencjalne skutki dla regionu) można oczekiwać dalszych tego typu ataków. Ponieważ mogą one także być inspirowane przez aktorów zewnętrznych, ryzyko jest bardzo wysokie. Kiedyś już zignorowano ostrzeżenia, może teraz decydenci zrozumieją skalę zagrożenia i sięgną po sprawdzone, profesjonalne rozwiązania.