26 czerwca 1974 roku wydano rozporządzenie do nowego prawa lokalowego. Jego pierwszy paragraf brzmi jak instrukcja dla każdego, kto chciał postawić własny dom. Znajdziemy w nim zapis, że powierzchnia użytkowa domu jednorodzinnego może wynosić do 110 metrów kwadratowych. Wyjątek przewidziano dla pracujących w domu: do 140 metrów można było dojść wtedy, gdy część domu służyła pracy zawodowej właściciela, jego dzieci albo rodziców.
Ten sam limit dotyczył domów letniskowych. To był jeden z powodów, dla których tak wiele domów z tamtych lat ma podobną bryłę.
Limit 110 metrów użytkowych obowiązywał od sierpnia 1974 roku. Sześć lat później zasady zmieniono. Dla domów budowanych na podstawie pozwoleń wydanych po 1 września 1980 roku wprowadzono limit 220 metrów powierzchni całkowitej, liczonej razem z piwnicami. Podobne ograniczenia funkcjonowały jednak już wcześniej. Architekt Wojciech Polko, który od lat zajmuje się przebudową takich domów, wiąże limit 110 metrów jeszcze z wcześniejszymi czasami. Pierwsze domy "kostki" zaczęły powstawać w latach 60., a budowano je mniej więcej do końca lat 80., aż do upadku komuny.
Rodzina w jednym pudełku
Skoro powierzchnia była z góry ustalona, budujący szukali najprostszego sposobu, żeby ją wykorzystać. Najwięcej powierzchni dawała zwarta bryła na planie zbliżonym do kwadratu, z kondygnacjami ustawionymi jedna nad drugą. Część przestrzeni zajmowały pomieszczenia gospodarcze.
Płaski dach też miał swoje powody. Pod skośnym dachem piętro traci część użytecznej przestrzeni, a każdy metr był na wagę złota. Polko zwraca uwagę na jeszcze jedno. W PRL-u, w ledwo zipiącej gospodarce, brakowało materiałów, w tym dachówki.
Pod domem często kopano piwnicę, która służyła też jako zaplecze gospodarcze. Polko opisuje dom, w którym ta kondygnacja ma zaledwie 2,2 metra wysokości. Parter lądował wysoko nad gruntem, więc do drzwi prowadziły strome schody. To dlatego wyjście do ogrodu z wielu kostek do dziś przypomina wspinaczkę.
Ciasno i zimno
Wewnątrz powtarzał się podobny układ. Wąska klatka schodowa, niewielka zamknięta kuchnia, jedna łazienka. Ściany nośne stały gęsto, co dziś utrudnia każdą większą przeróbkę.
Największym problemem okazało się ciepło. Brakowało dobrych materiałów i wiedzy o nowoczesnych technologiach. Wiele kostek do dziś ma cienkie ściany, słabo ocieplony stropodach i stare instalacje.
Sam płaski dach wielu właścicielom kojarzy się z siermiężnością PRL. Przy remoncie często jako pierwszy znika pod nowym, spadzistym dachem. Jest też druga strona medalu. Otóż pozostawienie stropodachu oszczędza wydatek na nową więźbę.
Ile ich stoi
Nikt ich dokładnie nie policzył. Autorzy opracowań branżowych piszą o dziesiątkach tysięcy. Niektórzy jednak szacują, że w całym kraju są ich setki tysięcy. W samym tylko Chorzowie, Katowicach i Rybniku stoi około 30 tysięcy domów z płaskim dachem.
Druga młodość "kostki"
Dla wielu właścicieli stara kostka to dziś dylemat: wyburzyć czy przebudować. Koszty potrafią być wysokie. Fachowcy szacują, że samo wyburzenie może kosztować od 80 do 100 tysięcy złotych. Ile pochłonie remont, zależy od stanu budynku i zakresu prac.
Wiele "kostek" zamiast znikać zmienia się nie do poznania. Architekci dobudowują piętra, otwierają wnętrza i zakładają pompy ciepła. Polko przekonuje, że dobrze przebudowana "kostka" może osiągnąć parametry energetyczne zbliżone do współczesnego domu.
