Józef Franczak był sierżantem Wojska Polskiego, uczestnikiem wojny obronnej Polski w 1939 r. Później związał się ze strukturami ZWZ-AK. Po „wyzwoleniu" służył na Lubelszczyźnie w oddziałach Antoniego Kopaczewskiego „Lwa", Hieronima Dekutowskiego „Zapory", Zdzisława Brońskiego „Uskoka" i Stanisława Kuchciewicza „Wiktora". Przeprowadził wiele akcji wymierzonych w utrwalaczy ludowej władzy - pisał Tadeusz Płużański w "Gazecie Polskiej Codziennie".
W 1950 r. bezpieka na Lubelszczyźnie otrzymała z Departamentu III MBP nakaz „rozpracowania operacyjnego" ostatnich grup oporu. Nadzwyczajne środki w celu ujęcia „kadrowego bandyty Franczaka" podjęto w 1954 r. Dwa lata później postępowanie musiano jednak zawiesić „wobec jego ukrywania się". 8 września 1961 r. w „Kurierze Lubelskim" ukazał się list gończy za Franczakiem ze zdjęciem.
– Zawsze był czysty, schludnie ubrany. Może dlatego, jeszcze za Niemca, nazwali go „Lalek". Matka najbardziej go lubiła z całej naszej piątki – wspomina Czesława Kasprzak, siostra „Lalka".
– Spotkaliśmy się w niedzielę, w zagajniku. Józek był pogodny, nie przypuszczał, że coś się stanie. Mieliśmy zobaczyć się za dwa tygodnie... – opowiada Danuta Mazur, konspiracyjna narzeczona „Lalka", która czekała na niego przez prawie 20 lat. – Poznałam go na zabawie w 1946 r. i od razu mi się spodobał. Spotykaliśmy się raz na dwa, trzy miesiące. Na polu, w lesie, czasem u rodziny albo znajomych. Nawet na randki przychodził z pistoletem i granatami. Wolałam nie wiedzieć, gdzie chodzi i z kim się spotyka, żeby nie wydać go na UB. Miałam nawet kilka zdjęć z Józkiem, ale wszystko zniszczyłam, też ze strachu. Zostawić go? Nigdy w życiu. Przecież go kochałam. Miałam nadzieję, że jeśli przeżyje, będziemy kiedyś razem – wspomina. Ich syn Marek urodził się w 1958 r. – Józek zobaczył go pierwszy raz po ośmiu miesiącach, gdy wyniosłam dziecko w zboże.
Bezpieka miała utrudnione zadanie w ściganiu Franczaka, bo ludzie, mimo ciągłych aresztowań, nie chcieli go wydać. Potem przez lata utrzymywała się wersja, że „Lalka" zadenuncjował sąsiad – Wacław Beć, u którego ukrywał się feralnego dnia. Tymczasem, jak wynika z akt IPN, Franczaka wydał bezpiece TW „Michał" – Stanisław Mazur, stryjeczny brat Danuty. Z bezpieką współpracował jeszcze długo po śmierci „Lalka" – od przełomu 1962 i 1963 r. do 11 maja 1967 r. TW „Michał" przekazywał m.in. informacje o tym, jakie nastroje panują wśród ludności wsi, w których wcześniej ukrywał się Franczak, i rozpracowywał jego najbliższych współpracowników. Za kapowanie dostał w sumie 12,05 tys. zł, z czego prawie połowę – ok. 5 tys. zł – za ustalenie miejsca pobytu „Lalka". To prawdopodobnie na podstawie donosów Mazura aresztowano i osądzono Wacława Becia.
17 marca 2008 r. prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński nadał pośmiertnie Józefowi Franczakowi ps. Lalek Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.
Zobacz film o "Lalku":
