Pierwsze świadectwa o święceniu popiołu pochodzą z X w. W 1091 r. papież Urban II wprowadził ten zwyczaj jako obowiązujący w całym Kościele.
Post trwający przez 40 dni poprzedzających święto Zmartwychwstania prawdopodobnie rozpowszechnił się w pierwszej połowie IV wieku – wzmianki o tym okresie znajdują się m.in. w kanonie piątym soboru nicejskiego, u Euzebiusza z Cezarei „De sollemnitate paschali”, św. Atanazego oraz Egerii w „Itirierarium Aetheriae”. Listy św. Atanazego oraz zachowane mowy papieża św. Leona I Wielkiego wspominają o okresie wielkiego postu, jako czasie czterdziestodniowych ćwiczeń duchowych. Sakramentarz Galezjański z V wieku nazywa Środę Popielcową caput quadragesimae („głowa czterdziestnicy”). Mszał Rzymski z 1474 wymienia Środę Popielcową pod nazwą Feria Quarta Cinerum.
Popiół, którym posypywane są głowy wiernych, pochodzi z palm poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku. Środa Popielcowa jest początkiem Wielkiego Postu, który ma przygotować katolików do pogłębionego przeżywania najważniejszego dla chrześcijanina wydarzenia – zmartwychwstania Chrystusa. Okres 40 dni jest nawiązaniem do czasu, który Chrystus spędził na pustyni, gdzie był kuszony przez diabła. Jezus udał się w miejsce odosobnienia zaraz po przyjęciu chrztu z rąk św. Jana. Wtedy też św. Jan nawoływał do pokuty oraz przygotowania na przyjście Zbawiciela, wołając: „Przygotujcie drogę Panu, prostujcie ścieżki dla Niego”.
Trzema filarami Wielkiego Postu są: post, modlitwa i jałmużna.
Przez cały okres Wielkiego Postu w kościołach w piątki odprawiane są drogi krzyżowe, a w niedziele wierni śpiewają „Gorzkie żale” typową polską modlitwę zawierającą elementy średniowiecznych pasyjnych misteriów liturgicznych. Ich początek wiąże się w warszawskim Kościołem Świętego Krzyża.
