„Luty podkuj buty” – miesiąc czujności
Luty w tradycji ludowej uchodził za miesiąc niepewny i zmienny. Z jednej strony zapowiadał zbliżającą się wiosnę, z drugiej – potrafił przynieść najsilniejsze mrozy. Stąd przestroga: „Luty podkuj buty”, czyli przygotuj się na lód i śnieg.
Przysłowie nie było jedynie językową ozdobą. Stanowiło praktyczną wskazówkę. W czasach, gdy rytm życia wyznaczała pogoda, odpowiednie przygotowanie do mrozu miało znaczenie dla bezpieczeństwa ludzi i zwierząt.
Gromnica – dzień, z którego wróżono wiosnę
Szczególne znaczenie miał 2 lutego, czyli święto Matki Bożej Gromnicznej. Tego dnia obserwowano niebo, wiatr i temperaturę.
- „Gdy Gromnica jasna, będzie stodoła ciasna”.
- „Gdy na Gromnicę mróz, chowaj chłopie wóz”.
Te powiedzenia wskazywały, że słoneczna i mroźna pogoda zapowiada dobry urodzaj, a więc pełne stodoły.
Etnograf Oskar Kolberg zapisywał:
„Z dnia Gromnicznej pogody wnioskują o wiośnie, czy rychła, czy daleka”.
W wielu domach zapaloną gromnicę stawiano w oknie podczas burzy lub silnego wiatru. Wierzono, że chroni dom przed nieszczęściem.
Luty jako zapowiedź lata
Lutowe przysłowia obejmowały także prognozy na kolejne miesiące:
- „Jak luty ciepły i o wodzie, wiosna będzie w chłodzie”.
- „W lutym śnieg i mróz stały, w lecie będą upały”.
Zmienność pogody interpretowano jako równowagę natury. Silna zima miała oznaczać dobre lato, łagodny luty – przedłużające się chłody.
Kolberg podkreślał:
„Przysłowia lutowe do pogody się odnoszą, a lud z nich wróży rok cały i urodzaj”.
Decyzje gospodarskie zależne od znaków
Lutowe obserwacje miały wymiar praktyczny. Od nich zależało, czy oszczędzać zboże do siewu, czy spodziewać się niedostatku. Gospodarze oceniali, kiedy wyprowadzić bydło na pastwisko i czy przygotować się na dłuższy okres mrozów.
W kulturze ludowej kalendarz nie był zapisany w druku, lecz w pamięci. Przysłowia stanowiły jego skrót i kompendium wiedzy.
Kolberg zanotował również:
„Lud pilnie baczy na znaki niebieskie, na wiatr i słońce, a z każdego dnia w lutym wniosek sobie czyni”.
Luty – miesiąc obserwacji
Luty był czasem czujności. Obserwowano niebo, kierunek wiatru, długość dnia, zachowanie zwierząt. Każdy szczegół mógł być zapowiedzią przyszłości.
Przysłowia takie jak „Luty podkuj buty” czy „Gdy Gromnica jasna, będzie stodoła ciasna” porządkowały doświadczenie pokoleń. Były skrótem wiedzy przekazywanej ustnie, która miała pomóc przetrwać zimę i przygotować się na nowy rok gospodarski.
