Jest to jedno z najstarszych świąt, sięga początków IV wieku.
6 stycznia Kościół obchodził wtedy Epifanię (po grec. objawienie), przy czym tego dnia świętowano jednocześnie cztery wydarzenia: narodzenie Jezusa, pokłon mędrców, chrzest Chrystusa w Jordanie oraz pierwszy cud w Kanie Galilejskiej. Obecnie są one rozłożone w czasie.
Pokłon mędrców ze Wschodu złożony Dzieciątku Jezus, opisywany w Ewangelii św. Mateusza, symbolizuje pokłon świata pogan, czyli wszystkich ludzi, którzy klękają przed Wcielonym Bogiem. W centrum uroczystości nie są uczczeni trzej mędrcy, nazywani magami bądź królami, ale nowonarodzony Jezus Chrystus.
Jedno z najstarszych świąt
W Ewangelii nie ma mowy o królach, ale o magach. W Starym Testamencie oznaczano tym wyrażeniem astrologów. Historyk grecki Herodot przez magów rozumie szczep irański; Ksantos, Kermodoros i Arystoteles - uczniów Zaratustry. Św. Mateusz krainę magów nazywa ogólnym mianem „Wschód”.
W ikonografii od czasów wczesnochrześcijańskich trzej królowie przedstawiani są jako ludzie Wschodu w barwnych perskich szatach. W X wieku otrzymują korony. Z czasem w malarstwie i rzeźbie rozwijają się różne typy ikonograficzne mędrców.
Ewangelista Mateusz nie podaje także liczby magów.
„Malowidła w katakumbach rzymskich z wieku II i III pokazują ich dwóch, czterech lub sześciu. U Syryjczyków i Ormian występuje ich nawet dwunastu. Jednak w tradycji Kościoła przeważa stanowczo liczba trzy ze względu na opis, że złożyli trzy dary. Tę liczbę spotykamy np. w mozaice w bazylice św. Apolinarego w Rawennie z wieku VI. Także Orygenes podaje tę liczbę jako pierwszy wśród pisarzy chrześcijańskich”
– wyjaśnia Liturgia godzin (brewiarz).
Imiona trzech magów: Kacper, Melchior i Baltazar pojawiły się dopiero w VIII wieku, ale nie są one niczym potwierdzone. Zgodnie z tradycją Kacper przedstawiany jest najczęściej jako ofiarujący mirrę Afrykańczyk, Melchior – dający złoto Europejczyk, Baltazar – król azjatycki przynoszący do żłóbka kadzidło.
Jak Kościół obchodzi Święto Trzech Króli?
Na przełomie XV i XVI w. upowszechnił się obrzęd poświęcenia kadzidła i kredy w czasie liturgii, którą oznacza się drzwi na znak, że w mieszkaniu przyjęto prawdę o wcieleniu Syna Bożego. Wypisywano litery K+M+B, oznaczające imiona mędrców: Kacpra, Melchiora i Baltazara lub C+M+B, będące pierwszymi literami łacińskiego zdania: (Niech) Chrystus mieszkanie błogosławi (Christus mansionem benedicat). Zwykle dodaje się jeszcze aktualny rok.
W dawnej Polsce był to ostatni dzień śpiewania kolęd. Dzieci chodziły po domach z gwiazdą, otrzymując w zamian od gospodyń szczodraki, czyli rogale.
W 1960 r. władze komunistyczne zniosły święto Trzech Króli jako święto państwowe i dzień wolny od pracy. Przywrócono je w roku 2011 r. uchwałą Sejmu RP. W wielu miejscowościach organizowane są tego dnia orszaki Trzech Króli – barwne pochody, w czasie których przedstawiane są sceny biblijne, a wierni dają wyraz wierze i przywiązaniu do chrześcijańskich wartości.
