Czym w istocie jest wojskowa medycyna? Łatwo sprowadzić ją do placówki z orzełkiem na fasadzie i kolejnego zwykłego szpitala na mapie miasta. W rzeczywistości to jednak miejsce o strategicznym dla bezpieczeństwa państwa znaczeniu. Tam nie liczą się błyski fleszów i płomienne mowy polityków. Kluczowa jest umiejętność zoperowania wielonarządowych urazów, ran powstałych po postrzałach, wybuchach min czy pułapek i tym podobnych. Lekarze w mundurach doskonale wiedzą, jak radzić sobie z takimi przypadkami. To wiedza, której nie da się wynieść z przychodni czy z instruktaży w sieci. Wojskowy szpital to organizm, który w czasie pokoju służy cywilom, ale w godzinie próby musi z dnia na dzień stać się pierwszym ogniwem ratującym życie żołnierzy. Jeśli to zaplecze upadnie, nawet najnowocześniejsza armia świata zawiśnie w próżni.
W swojej najnowszej analizie, gen. Grzegorz Gielerak, dyrektor Wojskowego Instytutu Medycznego (WIM) w Warszawie, ostrzega, że ten fundament właśnie pęka na naszych oczach. Dramatyczny stan finansów szpitali wojskowych nie wziął się jednak znikąd – to efekt nakładających się na siebie wielu zjawisk.
Jeszcze w 2024 roku szpitale nadzorowane przez Ministerstwo Obrony Narodowej (MON) uchodziły za jedne z najzdrowszych finansowo placówek w polskim systemie ochrony zdrowia. Ich zobowiązania wymagalne (czyli te przeterminowane, wymagające natychmiastowej spłaty i rodzące odsetki) wynosiły zaledwie 11,5 mln zł – co stanowiło jedną z najniższych wartości od 2010 roku.
Zaledwie piętnaście miesięcy później, na koniec pierwszego kwartału br., kwota ta wzrosła niemal dziesięciokrotnie, osiągając pułap blisko 120 mln zł. Udział długu wymagalnego w ogólnych zobowiązaniach skoczył z bezpiecznego poziomu 2,4% do niepokojących 15,5%. Co więcej, dynamika zadłużania się szpitali wojskowych jest obecnie około piętnastokrotnie szybsza niż średnia dla ogólnopolskich, cywilnych placówek. Droga od wzorowej płynności na skraj niewypłacalności zajęła wojskowej medycynie zaledwie pięć kwartałów.
Główne przyczyny kryzysu
Gen. Gielerak wskazuje, że utrata płynności finansowej nie wynika ze złego zarządzania, lecz z głębokich wad systemowych. Składają się na nią trzy główne czynniki:
- Niewydolność rozliczeń z NFZ. Placówki borykają się z opóźnieniami w płatnościach ze strony Narodowego Funduszu Zdrowia, w tym z brakiem zapłaty za świadczenia ratujące życie (tzw. nadwykonania).
- Rosnące koszty operacyjne. Szpitale zmagają się z drastycznym wzrostem kosztów pracowniczych i utrzymania infrastruktury, za którymi nie nadąża wycena procedur medycznych.
- Pułapka finansowania misji obronnej. Wojskowe podmioty lecznicze pełnią podwójną rolę. Leczą cywilów, ale muszą też utrzymywać gotowość na wypadek konfliktu. Niestety, MON nie dysponuje obecnie odpowiednimi mechanizmami prawnymi, by finansować bieżącą działalność leczniczą i gotowość operacyjną tych placówek. Cały ciężar utrzymania potencjału obronnego spada na barki samych szpitali, które muszą kredytować bezpieczeństwo państwa z własnych, topniejących budżetów.
Kosztów drugiej działalności płatnik publiczny nie refunduje, a wsparcie ze strony MON z reguły nie nadąża za rzeczywistym kosztem utrzymania gotowości – i właśnie w tej dysproporcji tkwi pułapka organizacyjno-finansowa, w której im wierniej i z większym zaangażowaniem szpital wypełnia zadania obronne, tym głębiej osuwa się w stratę
– wskazuje gen. Gielerak.
Dyrektor WIM kładzie silny nacisk na strategiczną rolę szpitali z orzełkiem. Przypomina, że dług wojskowej placówki to nie jest zwykła strata komercyjnej firmy. Szpitale te stanowią architekturę obronną Polski i pierwszą linię ewakuacji medycznej dla wojsk sojuszniczych NATO. Kondycja wojskowych szpitali jest testem na realną odporność państwa. Ekspert zadaje retoryczne pytania: Kto przyjmie ciężko rannych żołnierzy, gdy zabraknie chirurgów specjalizujących się w ranach pola walki? Co zostanie z zapewnień o gotowości państwa, gdy szpitale utracą zdolność do działania przez zajęcia komornicze?
Lekcja z przeszłości – brytyjskie błędy
Aby zilustrować zagrożenie, gen. Gielerak przywołuje raport brytyjskiej Izby Gmin z 2008 r., opisujący błędy popełnione po zakończeniu tzw. zimnej wojny. Brytyjczycy, szukając oszczędności, redukowali wojskową służbę zdrowia, zakładając, że w razie wojny rannych przejmą szpitale cywilne. Doprowadziło to do utraty unikalnych kompetencji – zanikło środowisko specjalistów potrafiących radzić sobie ze specyfiką obrażeń bojowych. Konsekwencje tego "cięcia kosztów” obnażyły wojny w Iraku i Afganistanie. Brytyjczycy zostali z garstką specjalistów i zmuszeni byli szkolić kadry od nowa pod presją toczących się walk. Polska, bagatelizując zadłużenie swoich wojskowych szpitali, podąża obecnie tą samą, niebezpieczną ścieżką.
***
W ciągu zaledwie 15 miesięcy (między początkiem 2024 a pierwszym kwartałem 2026 roku) szpitale wojskowe z pozycji liderów stabilności finansowej stoczyły się na skraj niewypłacalności, a ich zadłużenie wymagalne wzrosło niemal dziesięciokrotnie – do prawie 120 mln zł. To tempo zadłużania się piętnastokrotnie przewyższa średnią w cywilnym systemie ochrony zdrowia. Głównym problemem nie jest złe zarządzanie, lecz wada systemowa. Szpitale wojskowe pełnią podwójną misję: realizują standardowe świadczenia na rzecz cywilów i jednocześnie utrzymują ciągłą gotowość do zabezpieczenia medycznego Sił Zbrojnych RP oraz wojsk sojuszniczych. Obecnie jednak system zmusza te placówki do utrzymywania strategicznej, kosztownej gotowości obronnej wyłącznie ze środków wypłacanych (z opóźnieniami i niepełnie) przez NFZ za bieżące leczenie. Ministerstwo Obrony Narodowej nie dysponuje mechanizmami prawnymi, by finansować bezpośrednio tę gotowość. W efekcie wojskowa medycyna funkcjonuje "na kredyt”, finansując bezpieczeństwo państwa kosztem własnej płynności. A to prosta recepta na katastrofę.
Gen. Gielerak przestrzega, że ignorowanie tego długu grozi powtórzeniem katastrofalnych błędów z przeszłości. Traktowanie wojskowych szpitali jak zwykłych przedsiębiorstw, których bankructwo jest tylko problemem księgowym, prowadzi do nieodwracalnej utraty kadr zdolnych do radzenia sobie z obrażeniami pola walki – a takich specjalistów nie da się wykształcić z dnia na dzień. Jeśli system finansowania nie ulegnie natychmiastowej zmianie, państwo może obudzić się z armią, której rannych żołnierzy nie będzie miał kto ratować.
