Krzemionki pod Ostrowcem Świętokrzyskim, to region prehistorycznych kopalń krzemienia pasiastego oraz związanych z nimi pradziejowych osad. Poza Krzemionkami są to kopalnie "Borownia" i "Korycizna" oraz neolityczna osada na wzgórzu "Gawroniec".
Obszar ten pod nazwą "Krzemionkowski region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego", zgłoszono do wpisania na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To, czy trafi on na prestiżową listę, okaże się na początku lipca – podczas zaplanowanej w Baku 43. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO.
"Krzemionkowski region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego" obejmuje tereny zlokalizowane w gminach Bodzechów, Ożarów i Ćmielów. To włodarze tych trzech gmin byli sygnatariuszami listu intencyjnego w sprawie utworzenia tu parku kulturowego.
Utworzenie parku kulturowego – który jest jedną z form ochrony zabytków - ma być krokiem na rzecz ochrony wartości kulturowych i przyrodniczych tego terenu. "Dziękuję wszystkim samorządowcom, że tak szybko się zgodzili, bo nie ukrywam - jest to bardzo mocny argument przed posiedzeniem komitetu w Baku. Ten list intencyjny będzie przetłumaczony na język angielski i zostanie przedstawiony w czasie posiedzenia" – podkreśliła p.o. dyrektora Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Św., Ewa Działowska (krzemionkowskie kopalnie są pod opieką Muzeum Archeologicznego i Rezerwatu "Krzemionki", działającego w ramach muzeum historyczno-archeologicznego).
Działowska tłumaczyła, że pierwszym etapem będzie konieczność określenia przez samorządy granic terenów, które znajdą się w parku. Jak mówiła, na pewno będą to cztery zabytkowe obszary oraz ich strefy buforowe. Ewentualne dodatkowe tereny wskażą gminy. "Wymaga to zmiany miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, uchwalanych przez rady gmin, bo na tym obszarze nie może być – przykładowo - ciężkiego przemysłu" - zaznaczyła p.o. szefa muzeum.
Kolejnym etapem będzie opracowanie strategii dla parku. Działowska dodała, że teren ten będzie można rozwijać turystycznie, przykładowo – przez powiązanie pradziejów tego terenu, z jego nowszą historią. "Leżymy w strategicznym miejscu, niedaleko Warszawy, idealnym na weekendowe wyjazdy. Chcemy stworzyć kompleksową ofertę, żeby turyści nie zaglądali do Krzemionek tylko po drodze do Sandomierza, ale zostali tu dłużej, na weekend" – opisywała Działowska.
Dodała, że na początku będzie można zainstalować specjalne tablice na wzgórzu "Gawroniec", poświęcone tamtejszej osadzie. W przyszłości będą mogły powstawać m. in. ścieżki rowerowe, rozwinie się infrastruktura - m. in. noclegowa. Turyści poza zabytkami archeologicznymi, będą mieli szansę poznać inne lokalne atrakcje.
W lutym porozumienie obejmujące "Krzemionkowski region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego", dotyczące ochrony i koordynacji działań wokół tego terenu, podpisali przedstawiciele kilku samorządów gminnych i powiatowych, Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Radomiu z ostrowieckim nadleśnictwem, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Kielcach i Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Kielcach.
Wniosek pod nazwą "Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego" został zgłoszony przez Polskę do wpisania na listę światowego dziedzictwa UNESCO na początku 2018 r. We wrześniu ub.r. do Krzemionek przyjechał ekspert ciała doradczego UNESCO – ICOMOS (Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków).
Wiosną br. ICOMOS, na postawie opinii eksperta, wydał rekomendację odnośnie wpisu i przesłał ją do UNESCO - opinia ta nie jest wiążąca dla UNESCO.
P.o. dyrektora muzeum podała, że opinia była pozytywna, ale m. in. zwrócono uwagę, że nie ma wspólnego zarządzania tym terenem - sugerowano właśnie utworzenie na tym obszarze parku kulturowego.
Starania o wpis wspiera i koordynuje Narodowy Instytut Dziedzictwa, podlegający resortowi kultury. Wicedyrektor Instytutu Mariusz Czuba w lutym, podczas spotkania w muzeum podkreślił, że Krzemionki to "absolutnie najważniejszy obiekt archeologiczny w Polsce, jeden z najważniejszych na świecie". "O tym mówiono od wielu lat, od momentu odkrycia (…) Okazało się że w centrum Polski znajduje się coś, co możemy określić pierwszym w dziejach ludzkości zagłębiem przemysłowym. Wydobywając kamień, obrabiając go i transportując na daleką odległość, żyjące tu społeczności stworzyły coś na wzór cywilizcji przemysłowej" – ocenił w rozmowie z dziennikarzami.
Kopalnie krzemienia pasiastego w Krzemionkach odkrył tu w 1922 r. urodzony w Ostrowcu geolog, prof. Jan Samsonowicz.
Podostrowieckie prehistoryczne kopalnie krzemienia pasiastego pochodzą z młodszej epoki kamienia i wczesnej epoki brązu (funkcjonowały pomiędzy IV a II tysiącleciem p.n.e). W Krzemionkach zlokalizowano ok. 4 tys. szybów połączonych siecią chodników; szyby mają do 9 metrów głębokości. W kopalniach ze skał wapiennych wydobywano krzemień, który służył do wytwarzania narzędzi. Wyrabiane potem krzemienne siekiery rozprowadzono w odległości nawet kilkuset kilometrów od kopalń.
W Krzemionkach bardzo dobrze zachowała się zarówno podziemna architektura - wyrobiska oraz chodniki, którymi poruszali się górnicy jak i krajobraz na powierzchni - w dalszym ciągu można obserwować leje poszybowe, dawne wejścia do kopalń otoczone fałdami gruzu wapiennego. W Krzemionkach można też zobaczyć – w przeciwieństwie do innych tego rodzaju obiektów archeologicznych - różne typy kopalń: od najpłytszych jamowych, przez niszowe po głębokie filarowo-komorowe i komorowe.
Na terenie Krzemionek można zwiedzać podziemną trasę utworzoną z połączenia pokopalnianych wyrobisk – liczy 465 m i jest najdłuższą na świecie trasą w tego rodzaju obiektach. Z kolei spacerując po drewnianej kładce na powierzchni, można oglądać pole górnicze. Jest też wioska neolityczna – miejsce prowadzenia warsztatów archeologicznych i lekcji muzealnych.
W 2012 r. dzięki realizacji projektu współfinansowanego ze środków unijnych, otwarto tu nowe obiekty wystawiennicze i związane z obsługą ruchu turystycznego. Teren Krzemionek uznano za zabytek już w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Od 1994 r. stanowią pomnik historii, a od 1995 r. także rezerwat przyrodniczy.
Na liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO znajduje się ponad tysiąc obiektów, z czego 15 z Polski m.in. krakowskie Stare Miasto, zamek w Malborku, drewniane cerkwie, Puszcza Białowieska, wrocławska Hala Stulecia
