Represje określane przez historyków mianem Tragedii Górnośląskiej rozpoczęły się wraz z wkroczeniem Armii Czerwonej pod koniec stycznia 1945 r. Akty terroru wobec Górnoślązaków - aresztowania, internowania, egzekucje i wywózki do niewolniczej pracy na Wschód - trwały przez kilka miesięcy. Według szacunków, wywieziono ok. 40-60 tys. mieszkańców regionu. Część z nich zginęła. Według niektórych źródeł, różnego typu represje mogły dotknąć nawet 90 tys. osób.
Osiem lat temu Sejmik Województwa Śląskiego ustanowił Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945 r., obchodzony w ostatnią niedzielę stycznia.
"Dzięki wysiłkowi wielu śląskich środowisk, pojęcie Tragedii Górnośląskiej stało się częścią pamięci zbiorowej mieszkańców naszego regionu. Ludzie nauki, organizacje społeczne, samorządy uczyniły wiele, by przypomnieć ofiary zbrodni dokonanych na Górnoślązakach przez Armię Czerwoną oraz sowiecki i polski aparat bezpieczeństwa w trakcie oraz bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych"
- ocenili w apelu działacze RAŚ i Śląskiej Partii Regionalnej.
Śląscy regionaliści podkreślają, ten wysiłek ostatnich lat nie może zostać zaprzepaszczony. "Z niepokojem przyjmujemy niezrozumiałą dla opinii publicznej sytuację, której świadkami jesteśmy w ostatnich latach, kiedy obchody Dnia Pamięci o Tragedii Górnośląskiej, zamiast łączyć, dzielą śląskie ugrupowania" - czytamy w apelu.
"Apelujemy o to, by 75. rocznica Tragedii Górnośląskiej stała się okazją do porozumienia, które przyczyni się do jej godnych obchodów. Zapraszamy wszystkie regionalne środowiska do utworzenia komitetu organizacyjnego, którego celem będzie koordynacja uroczystości i nadanie im odpowiedniej rangi"
- napisali przewodniczący zarządu głównego Śląskiej Partii Regionalnej Rafał Adamus oraz przewodniczący Ruchu Autonomii Śląska Jerzy Gorzelik.
Gdy w styczniu 1945 r. na Górny Śląsk wkroczyła wypierająca oddziały niemieckie Armia Czerwona, mieszkańcy tych ziem traktowani byli jako Niemcy. Doświadczali licznych represji, w tym gwałtów i mordów. Rozpoczęła się też akcja masowych zatrzymań i deportacji do pracy przymusowej, co - jak oceniają historycy - miało być swoistą formą reparacji wojennych. Pierwsze transporty na Wschód ruszyły w marcu 1945 r. Podróż w bydlęcych wagonach - nazywanych na Śląsku "krowiokami" - trwała nawet kilkadziesiąt dni. Część deportowanych nie przeżyło transportu. W obozach na Wschodzie Ślązacy więzieni byli w bardzo trudnych warunkach: w barakach, z głodowymi racjami żywnościowymi, ograniczonym dostępem do wody pitnej i bez opieki medycznej.
Według różnych szacunków, z Górnego Śląska wywieziono ok. 40-60 tys. ludzi - górników, kolejarzy, hutników. Wśród deportowanych byli powstańcy śląscy, żołnierze kampanii wrześniowej, a także członkowie konspiracji antyhitlerowskiej. Według ostrożnych szacunków, jedna trzecia deportowanych pozostała na Wschodzie na zawsze. Pierwsi Górnoślązacy wrócili do domów latem 1945 r. Wielu z nich w krótkim czasie zmarło.
IPN od kilkunastu lat prowadzi badania naukowe, poświęcone wywózkom, publikuje wspomnienia i organizuje wystawy, wciąż tworzy też imienną listę deportowanych. Do 1989 r. wydarzenia określane mianem Tragedii Górnośląskiej były ze względów politycznych tematem zakazanym. W ostatnich latach powstaje coraz więcej inicjatyw związanych z ich badaniem i upowszechnianiem wiedzy na ten temat.