Uroczystości przypadają w dniu ostatecznej likwidacji przez Niemców tzw. cygańskiego obozu rodzinnego, który był częścią obozu Auschwitz II-Birkenau i odbywają się na terenie tego Miejsca Pamięci. List od premiera odczytał szef jego gabinetu politycznego Marek Suski.
Premier podkreślił, że 2 sierpnia "przypomina, do czego może doprowadzić napędzany nienawiścią totalitaryzm i odrzucenie człowieczeństwa". "75 lat temu doszło do najtragiczniejszego aktu w zaplanowanym procesie ludobójstwa Romów i Sinti. Dzisiaj w byłym niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym i zagłady Auschwitz-Birkenau oddajemy cześć ofiarom i deklarujemy, że pamięć o nich nie przeminie" – napisał.
Mateusz Morawiecki wskazał, że słowo "porajmos" (używane dla określenie Zagłady Cyganów), w języku romskim oznaczające "pochłonięcie", niesie w sobie dramat skazanych na eksterminację. "Romowie i Sinti, mężczyźni, kobiety i dzieci, ginęli w obozach i masowych egzekucjach tylko ze względu na swoje pochodzenie. Setki tysięcy przedstawicieli narodu romskiego zostało zamordowanych w okupowanej Europie. Prawdopodobnie nigdy nie poznamy ich dokładnej liczby. Tym bardziej jednak ciąży na nas obowiązek ciągłego dążenia do przybliżania społeczeństwu tej karty w dziejach kontynentu" – wskazał.
Morawiecki dodał, że 2 sierpnia 1944 r. stał się datą symboliczną. "Niemcy zamordowali wówczas pozostałych przy życiu w tzw. romskim obozie rodzinnym. Był to element bezlitosnego i precyzyjnego planu wyniszczenia tego narodu, wymazania Romów z historii świata. Naród jednak przetrwał" – napisał premier.
Mateusz Morawiecki podkreślił, że "eksterminacja Romów w czasie II wojny światowej musi znaleźć należne miejsce w świadomości naszego i kolejnych pokoleń". "To kwestia sprawiedliwości wobec pomordowanych i poczucia odpowiedzialności za przyszłość. Dlatego też w miejscu śmierci tysięcy Romów i Sinti wybrzmiewa dziś – i wierzę, że wybrzmiewać będzie zawsze – apel: dik i na bistar! Patrz i nie zapomnij!" – napisał.
Szef rządu przypomniał również, że w Polsce dziedzictwo Cyganów to ponad sześć wieków historii. "Byliśmy i jesteśmy sąsiadami, dzieliliśmy i dzielimy wspólny los. Tożsamość romska umacnia się nad Wisłą – przy wsparciu państwa oraz dzięki sile i aspiracjom społeczeństwa" – napisał.
Podczas uroczystości głos zabrał amerykański polityk Jesse Jackson. Przypomniał, że Holokaust stanowi jedną z największych zbrodni przeciwko ludzkości. "Świat zawsze będzie pamiętał ludobójstwo na Żydach. W sposób usystematyzowany zabito 6 mln ludzi, dwie-trzecie europejskiej populacji Żydów. W II wojnie światowej zginęło 70 mln ludzi. Pamiętajmy! To może być lekarstwo na amnezję. Nie możemy zapomnieć o historii Żydów i Romów w Europie, bo ich spotkało ludobójstwo" – wskazywał.
Jackson przypomniał, że zagłada Cyganów, w której śmierć z rąk nazistów poniosło 500 tys. przedstawicieli tego narodu, nazywana bywa "zapomnianym Holokaustem". "75 lat temu tysiące ludzi, kobiet i dzieci, zostało zamordowanych tu w ciągu jednej nocy. (…) W sumie zginęło (w Birkenau) ponad 20 tys. Romów. To po prostu straszne. Niewiarygodne. (…) Musimy powiedzieć: nigdy więcej antysemityzmu, antycyganizmu, nazizmu, faszyzmu, nacjonalizmu! Tu w Europie i na świecie. (…) Nie chodzi tylko o to, by spojrzeć wstecz, ale także w przód, by z nową siłą zwalczać dyskryminację wspólnoty romskiej" – mówił.
Jesse Jackson przypomniał także, że w 2019 r. przypada 400 lat od czasu zniewolenia Afrykańczyków przywiezionych na kontynent amerykański. "Romowie w Europie stanęli w obliczu tej samej sytuacji, co Afroamerykanie. Stali się ofiarą ludobójstwa i przemocy. Zostali pozbawieni praw wyborczych. Byli segregowani i marginalizowani. (…) Podobnie jak Afroamerykanie długo cierpieli. Nie mieli równych praw" – dodał.
Polityk wskazywał, że plaga rasizmu, antysemityzmu i antycyganizmu znów narasta, a "ekstremalna prawica staje się coraz groźniejsza i silniejsza". "Siły nienawiści rosną, choć wydawało się, że niektóre rzeczy zginęły w popiołach II wojny światowej wraz z Holokaustem. (…) Co teraz? Gdy patrzę na nasze doświadczenie, jedna rzecz jest jasna: ludzie muszą się temu oprzeć" – podkreślił.
Jackson mówił, że szansą na lepszy świat jest budowa relacji międzyludzkich opartych na miłości, nadziei i jedności. "Marzymy o dniu, kiedy będziemy wolni od nienawiści, przemocy. (…) Musimy o to walczyć" – dodał.
Jackson jest amerykańskim przywódcą murzyńskim, politykiem związanym z Partią Demokratyczną i duchownym Kościoła baptystów. W działalność na rzecz praw obywatelskich zaangażował się już w czasie studiów w latach 60. Współpracował z Martinem Lutherem Kingiem w Southern Christian Leadership Conference. Ubiegał się w 1984 i 1988 r. o nominację Partii Demokratycznej w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych.
Jesse Jackson, a także przedstawiciele społeczności cygańskiej z Polski – Roman Kwiatkowski, i Niemiec – Romani Rose, podczas uroczystości w byłym obozie podpisali deklarację, w której zaapelowali m.in. do europejskich parlamentów i różnych organizacji, by stworzyły koalicję działającą na rzecz praw człowieka i sprzeciwiającą się antycyganizomi i rasizmowi.
