Ruda Śląska stara się wykorzystywać specyficzne dziedzictwo historyczne. Zamiar objęcia części dzielnicy Ruda - o 700-letniej historii - szczególną ochroną konserwatorską w postaci parku kulturowego władze miasta ogłosiły w połowie ub. roku. Jak przekazał rudzki magistrat, powstał już projekt uchwały w tej sprawie.
„Dzielnica Ruda to jedno z nielicznych miejsc w województwie, gdzie dzięki zachowanemu dziedzictwu, także temu niematerialnemu, można zobaczyć jak na przestrzeni wieków obszar wiejski przekształcał się w osadę przemysłową. Co ważne, większość historycznych zabudowań w Rudzie jest dobrze zachowana i stanowi spójną całość”
- zaznaczyła cytowana w informacji miasta jego prezydent Grażyna Dziedzic.
Prace nad utworzeniem parku kulturowego rozpoczęły się w ub. roku. W maju 2018 r. władze miasta i samorządu województwa śląskiego podpisały list intencyjny, a prace nad powołaniem parku skoordynował marszałkowski Regionalny Instytut Kultury w Katowicach.
„W tym czasie przeprowadzono liczne rozmowy i warsztaty z mieszkańcami, przeanalizowano dokumenty archiwalne i strategiczne, a także wykonano szereg badań w terenie. W efekcie powstało studium krajobrazowe, w którym opisane zostały walory parku wraz z jego granicami”
- wyjaśnił zastępca dyrektora Regionalnego Instytutu Kultury Adam Kowalski.
Na podstawie tych materiałów powstał projekt uchwały, określający zasady funkcjonowania parku. Teraz jego zapisy będą konsultowane z mieszkańcami - od 2 do 26 września, za pośrednictwem specjalnych formularzy, które będzie można składać osobiście w biurze Miejskiego Konserwatora Zabytków lub elektronicznie pod adresem: [email protected].
Miasto wyjaśnia, że formuła parków kulturowych sprzyja poprawianiu jakości przestrzeni publicznej. Na takich obszarach można ustanawiać zakazy i ograniczenia, dotyczące np. robót budowlanych, prowadzenia działalności handlowej, usługowej, przemysłowej i rolniczej, użytkowania zabytków, składowania bądź magazynowania odpadów oraz umieszczania reklam czy małej architektury.
Miejscowy samorząd akcentuje, że w Rudzie przetrwało wiele obiektów z różnych etapów rozwoju tej miejscowości. W efekcie dzielnica może opowiadać uniwersalną historię, jak rozwijały się osady przemysłowe - od wsi, przez wieś robotniczą z okresu industrializacji, po osadę patronacką o wszelkich cechach miasta.
W Rudzie znajdują się m.in. osiedla patronackie, obiekty sakralne, zespół zamkowy z parkiem i terenem folwarcznym, obiekty małej architektury, budynki przemysłowe, budynki użyteczności publicznej, nekropolie oraz budynki reprezentacyjnej. Są one pamiątkami po właścicielach Rudy – od rodziny von Stechow, po ród von Ballestrem – właścicieli majoratu rudzko-biskupicko pławniowickiego od 1758 r. do wybuchu II wojny światowej.
„Obiekty na terenie przyszłego parku związane są także z postaciami Karola Goduli i Joanny Gryzik. Są zatem źródłem przekazów ustnych, legend i mitów, stanowiących ważne toposy całej górnośląskiej kultury”
- ocenił wicedyrektor Regionalnego Instytutu Kultury.
„Formuła parku kulturowego wydaje się doskonałą okazją nie tylko do prezentacji walorów historycznych Rudy, ale także dopełnieniem narracji ważnych z punktu widzenia zarówno rozwoju Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, jak i trasy śladami rodów przemysłowych”
- dodał.
Inicjatywa parku kulturowego wpisuje się w działania rewitalizacyjne samorządu Rudy Śląskiej w najstarszej dzielnicy miasta. W ostatnim czasie w Rudzie i jej okolicach nowy wygląd zyskało szereg zabytkowych obiektów. Odnowiono m.in. część dachów i elewacji kolonii robotniczej Kościelna-Staszica z początku XX w.
Ozdobą dzielnicy jest położony naprzeciw kolonii budynek z tego samego okresu, zbudowany jako siedziba szkoły dokształcającej i gospodarstwa domowego, a potem wykorzystywanego jako ratusz gminy Ruda (obecnie mieści się tam m.in. Muzeum Miejskie).
W zabytkowym obiekcie Muzeum trwają prace obejmujące m.in. adaptację pomieszczeń po byłym komisariacie policji. W powiększonej placówce znajdzie się wystawa stała pt. „Czas to pieniądz - historia cywilizacji i ekonomii na przykładzie Rudy Śląskiej”.
Samorząd miasta prowadzi też przebudowę głównych ulic dzielnicy: Piastowskiej, prowadzącej z dzielnicy Ruda do granicy miasta z Bytomiem, Wolności, wiodącej na południe; planuje też m.in. przebudowę ul. Janasa - dawniej głównej alei handlowej Rudy.
W Rudzie, w rejonie ul. Bujoczka, znajdują się ruiny zamku z XIV-XV w., przebudowanego później na rezydencję znaną jako pałac Ballestremów (w domu w pobliżu mieszkał inny znany śląski przedsiębiorca Karol Godula). W Rudzie Południowej mieści się też efektowna, odrestaurowana kolonia robotnicza Karol Emanuel. Inna kolonia o nazwie Szczęść Boże leży przy ulicy o tej nazwie wiodącej w kierunku zabrzańskiej dzielnicy Biskupice.
Do tej pory w Polsce utworzono 35 parków kulturowych, z których najbardziej znane są krakowski Kazimierz i ul. Piotrkowska w Łodzi. W województwie śląskim do tej pory formuły parku kulturowego użyto czterokrotnie: w Żorach (cmentarz żydowski), Tarnowskich Górach (hałda popłuczkowa) oraz w Bieruniu (obszar grobli i Bieruń Stary). Trwają prace nad powołaniem parku w Rybniku.
