Od kiedy Radosław Sikorski ogłosił koniec polityki jagiellońskiej i powrót do Piastów, czyli rezygnację z silnej obecności Polski na Wschodzie na rzecz budowania relacji z państwami zachodnimi, Ministerstwo Spraw Zagranicznych zaliczyło całą serię wpadek na obszarze, z którego się wycofuje. Być może uznało, że będzie w tym wycofywaniu się najskuteczniejsze, gdy zdekonspiruje białoruską opozycję. Nie wystarczyło przekazanie informacji na temat Alesia Bialackiego, trzeba było jeszcze opozycjonistom wysłać PIT-y (a wysyłanie PIT-ów to akurat to, co nasz rząd lubi robić najbardziej). A kiedy już można było o tym przeczytać w „Rzeczpospolitej" – kolejna niespodzianka. Od pół roku w internecie można znaleźć szczegóły dotyczące pomocy polskiego rządu niesionej opozycyjnym organizacjom z Białorusi i Ukrainy. Wszystko na amerykańskich serwerach, z których usunięcie informacji nie jest proste.
Głupota czy działanie agentury?
Żeby odpowiedzieć na to pytanie, warto sięgnąć do jeszcze jednego materiału. Kiedy w tym roku pojawiły się wątpliwości co do działania MSZ w pierwszych minutach po katastrofie smoleńskiej, ministerstwo ujawniło na swoich stronach nagrania rozmów Radosława Sikorskiego z Centrum Operacyjnym MSZ. Mogliśmy dzięki temu zobaczyć od kuchni, jak działa polskie państwo w sytuacji kryzysowej. Zamiast profesjonalnej informacji – przypuszczenia i powtarzanie pogłosek, najczęściej suflowanych. Kłopot z listą pasażerów. Gdy urzędnikowi wreszcie udaje się ją zdobyć, nie może jej przesłać ministrowi mejlem, bo od dwóch dni nie działa poczta ministerialna. W końcu była burza, prawda?
Ten materiał powinien być przeanalizowany przez każdego, kto pyta o kondycję państwa, o sprawność jego służb i powagę w traktowaniu wykonywanych obowiązków. Można zapytać, jak działałoby ministerstwo w sytuacjach jeszcze poważniejszych, np. wybuchu konfliktu zbrojnego, jeśli nie jest w stanie zapewnić nawet sprawnej komunikacji z centrum decyzyjnym. Ale przecież już w tym momencie – śmierci głowy państwa – kluczowym dla bezpieczeństwa kraju, dostęp do informacji jest chaotyczny, bezradność miesza się z nieudolnością urzędników, a towarzyszy temu jeszcze zwykła techniczna niesprawność działania instytucji na najbardziej podstawowym poziomie. Wydaje się, że ten stan to codzienność polskiej dyplomacji.
Deprofesjonalizacja państwa
To paradoks rządów PO. Z jednej strony wzmacnia się niektóre uprawnienia państwa, przede wszystkim te, które ograniczają swobody obywatelskie, ale też dające wyjątkowo sprawny nadzór nad mediami. Z drugiej strony jest całkowita deprofesjonalizacja tam, gdzie odbywa się żmudna urzędnicza robota, za którą nie idą medialne efekty. Dobry przykład został ujawniony niedawno. Oto urzędnicy MSW, którzy nie mają ostatnio zbyt wielu okazji do przecinania wstęg, bo budynków policyjnych powstaje mało, postanowili jednak jakąś fetę zrobić, gdy tylko nadarzyła się po temu okazja. Można przecież otworzyć nowy budynek w ramach tajnego ośrodka policji. Cóż tam dekonspiracja, są sprawy ważniejsze. Podobnie do MSW działa nie tylko MSZ – za nimi są pozostałe instytucje państwa polskiego.
Ta deprofesjonalizacja państwa ma swoje źródła w doborze osób, które obecnie kierują instytucjami. Pochodzą one albo z samego centrum polityki i głównym dla nich celem jest przełożenie własnego wizerunku medialnego na miejsce na partyjnej liście i dobry wynik wyborczy, albo też pochodzą z zewnątrz, swoje szlify zdobywały poza państwem, a często nawet w pogardzie dla niego. Środowisko liberałów całe zło widziało właśnie w państwie i niczego dobrego się po nim nie spodziewało. Dziś przyszło tym ludziom kierować Polską i mają z tym wyraźny problem. To jest trochę tak, jakby drwalowi kazać tańczyć w balecie. Nie ma co oczekiwać po nim ani zgrabnych piruetów, ani tego, że trykot będzie na nim ładnie leżał.
Baletnica w lesie
Ale bywa też i tak, że to baletnica jest wpuszczana do lasu, by drwa rąbać. I takich sytuacji mamy wiele. Prawdopodobnie należy do nich ujawnianie coraz to nowych informacji na temat polskiego zaangażowania na Białorusi. Nasi urzędnicy pomagają, ale robią to bez wiary w moc własnych działań. Przyjmują z góry, że ta pomoc jest symboliczna i nic nie znaczy. Bo skoro w ich głowach znaczenie Polski jest niewielkie, to konsekwentnie i ich działania jako urzędników wielkiej wagi nie mają. Stąd i brak staranności, i nadzoru, i wreszcie zwykłej autorefleksji. Nauczyli się, że cokolwiek zrobią, i tak większych skutków to nie przyniesie, po cóż więc przejmować się własną odpowiedzialnością.
Te dwie uwagi o drwalu w balecie i baletnicy w lesie dobrze opisują stan zdeprofesjonalizowanego państwa, które dostrzega tylko te własne działania, które przejawiają się na Twitterze. Jest jeszcze trzeci aspekt. Jak pisał Adam Naruszewicz: „Żaden kraj cudzej potęgi nie zwabił, który sam siebie pierwej nie osłabił". Osłabienie państwa jest już jasne, pozostaje pytanie, w jakim stopniu ta słabość zdołała przyciągnąć „cudze potęgi". A zatem pytanie, jak słabym ogniwem staje się Polska w systemie bezpieczeństwa Zachodu i jakim siłom w regionie pozwala odgrywać większą rolę dzięki własnej deprofesjonalizacji. To, co tym razem jest być może zwykłą pomyłką urzędniczą, następnym razem może być już celowym działaniem.
Pytanie o odpowiedzialność
Podejdźmy do sprawy poważnie: ujawniono informacje, które dekonspirują przeciwników Aleksandra Łukaszenki. Do niedawna reżim białoruski walczył z aktywnością Zachodu wobec opozycji za pomocą inspirowanych przez KGB reportaży śledczych. Być może teraz już nie trzeba wykładać pieniędzy na kosztowne reportaże, skoro wydatnie pomóc może nieudolny polski urzędnik? A może za którymś razem nie będzie to już nieudolność?
Wschodnie reżimy są u nas często lekceważone. Łukaszenkę sprowadza się do roli niezbyt inteligentnego komedianta. Zapomina się jednak, że ten groteskowy nieco człowiek stworzył represyjny system, a na jego rozkaz jest spora armia. Być może przestarzała, ale zdolna do szeroko zakrojonych działań. I wreszcie niezwykle ważnym elementem tego systemu są służby specjalne, działające także poza granicami Białorusi. Do tego dochodzą służby rosyjskie, w których interesie jest osłabienie zachodniego oddziaływania na Białoruś.
Wpadki traktujmy poważnie. To nie są gafy. To pociski, które trafiają w nasze państwo i kaleczą przyjaciół.
