Dla dociekliwego badacza system władzy nie jest bezosobową, anonimową układanką, całkiem pozbawioną ludzkiego oblicza. W Polsce to system, który od czterech lat ma sylwetkę Donalda Tuska, która z jednej strony uwodzi wyborców niezorientowanych w mechanizmach faktycznej polityki, z drugiej właśnie dzięki owemu uwodzeniu służy różnym grupom interesów.
Władza nigdy nie działa w próżni. Zawsze funkcjonuje w tkance społecznej. Jeśli mamy jakiś przewlekły problem z władzą, to znaczy, że są problemy z tkanką społeczną. Chcąc zrozumieć problemy samej władzy i problem społeczeństwa z władzą, zawsze trzeba starać się też przyjrzeć owej tkance.
Paraliżujący system
Analityk od samego początku związany z PO, b. funkcjonariusz UOP, Bartłomiej Sienkiewicz napisał: „Platforma Obywatelska zabiega o władzę (jej utrzymanie), będąc zakładnikiem systemu, który wykształcił się w Polsce. Partia ta objęła rządy, gdy system był już w pełni rozwinięty. I wyciągnęła z tego wnioski. Każda formacja polityczna, próbująca przełamać słabości państwa – przez reformy, próby zmian w prawie bądź w gospodarce – ponosiła klęskę i w końcu znikała ze sceny.
Rządzić w Polsce oznacza piekielny wybór: albo wyrzec się ambicji trwania przy władzy i podjąć aktywne działania, z oczywistym finałem w postaci spektakularnej przegranej, albo trwać, niczego nie ruszając, bo poruszenie dowolnej cegiełki systemu obarczone jest ryzykiem zawalenia się całości (i zbierać baty od opozycji za bierność). (…) PO jest pierwszą formacją, która zrozumiała naturę systemu polskiej polityczności, stąd ani powodzie, ani kryzysy gospodarcze, ani wreszcie 10 kwietnia nie naruszyły w istotny sposób poparcia dla tej formacji. (…) PO znalazła złoty klucz do utrzymywania władzy, nie dlatego, że jest bez ambicji, ale dlatego, że pierwsza potrafiła obrócić reguły (nie przez nią stworzone) na swoją korzyść. (…) Pytanie, na które należałoby pilnie znaleźć odpowiedź, sprowadza się więc do tego, jak to się stało, że natura sprawowania władzy w Polsce wyklucza systemowe działanie na rzecz koniecznych zmian?” („Tygodnik Powszechny”, 27 lipca 2010).
Establishment – czyli korzystający z systemu
To wywód trafny, ale Sienkiewicz nie mówi, na czym polega natura systemu władzy i kto z niego korzysta – chociaż wskazuje, że nie są to wyborcy. Bronisław Wildstein, podobnie jak Sienkiewicz, pisze: „W III RP władzę polityczną sprawować można wyłącznie w porozumieniu z jej establishmentem, dzieląc się z nim wpływami”. Dodaje też, iż z systemu najbardziej korzysta establishment, czyli środowisko. „III RP wywodzi się z komunistycznej nomenklatury uzupełnionej o część dawnej opozycji. Te dokooptowane środowiska opozycyjne w dużej mierze także wyrastały z nomenklatury PRL, przeciw której się zbuntowały, aby po upadku komunizmu wejść na nowo w sojusz z jego elitami” („Uważam Rze”, 2–8 stycznia 2012).
Należę do tej części Polski, która się na taki system nie godzi. Dlatego tak ważna jest dla mnie odpowiedź na – prawidłowo przez Sienkiewicza postawione – pytanie: „jak to się stało, że natura sprawowania władzy w Polsce wyklucza systemowe działanie na rzecz koniecznych zmian?”.
Odpowiedź
Władza i elity z reguły służą silniejszemu. Silniejszym graczom, środowiskom, grupom interesu, państwom. Próbę zmiany systemu władzy III RP podjęto w latach 2005–2007. Jednak Prawo i Sprawiedliwość nie potrafiło zgromadzić wokół siebie dostatecznej liczby należycie zorganizowanych sojuszników, by zrównoważyć potencjał establishmentu. Dziś coraz lepiej widać, iż do zmiany systemu w Polsce, niezależnie od partyjnej gry politycznej, niezbędna jest oddolna przebudowa tkanki społecznej. Potrzebna dalsza oddolna patriotyczna mobilizacja, obywatelska konsolidacja coraz liczniejszego Archipelagu Polskości.
Badacze społeczni, którzy chcą uprawiać naukę dla naszego kraju, powinni zogniskować swój wysiłek na lepszym rozpoznaniu warunków takiej konsolidacji. W tym celu pora rozstać się z sentymentalną wizją życia społecznego. Jak wskazuje amerykański teoretyk prawa, Stephen Holmes: „Interes publiczny jest obsługiwany pośrednio, jako produkt uboczny rywalizacji między elitami o rzadkie zasoby. Zatem normy sprawiedliwości i idee dobra wspólnego nie są bezsilne politycznie; ale najbardziej efektywnie mogą zostać wyrażone, gdy rywalizujące prywatne interesy są relatywnie dobrze zrównoważone. (…) Jeśli inne siły są właściwie wyrównane, wspólne dobro może od czasu do czasu zwyciężyć”.
Problemem Polski jest brak owej równowagi, wynikający z kulturowej i organizacyjnej słabości tkanki patriotycznej, deficyt przywództwa w obozie niepodległościowym. To ta słabość, za którą przecież jesteśmy współodpowiedzialni, powoduje pogłębianie niebezpiecznego przechyłu, w jakim jest system społeczny pod nazwą „Polska”.
Wniosek z tego prosty: kluczem do odblokowania rozwoju jest budowa profesjonalnych elit obozu niepodległościowego. Bez nich siły społeczne w naszym kraju nie zostaną wyrównane, a system będzie dalej premiował koniunkturalistów w rodzaju ekipy Donalda Tuska.