Ukazała się właśnie Pana niezwykła książka o XX w.…
To historia naszego Kościoła widzianego jako strażnika polskiej wolności. Poświęcone będą temu zresztą cztery książki wydawnictwa Biały Kruk. Cykl łączy trzy zagadnienia: Polska, wolność i Kościół. Pokazuje, czy i jak splatają się one w polskiej historii. Polska jest rzeczywiście pod tym względem wyjątkowa. Niewiele jest na świecie krajów, gdzie patriotyzm, wolność i wiara uzupełniałyby się i wspierały tak ściśle.
To samo sedno. Już początek naszej państwowości zaczyna się od chrztu. Przed nim Polska praktycznie nie ma zapisanej historii. To niezwykły wyjątek, jeśli porównać narodziny naszej państwowości np. z Węgrami czy Rusią. Podobnie jest, jeśli spojrzymy na dzieje polskiej wolności. Polska uzyskała niepodległość na zjeździe gnieźnieńskim, czyli dzięki męczeństwu św. Wojciecha. A wkrótce potem wewnętrzny, obywatelski wymiar wolności zyskał potężny symbol w męczeństwie św. Stanisława, który stał się patronem jej obrony przed nadużywającym swojej władzy państwem.
Ta funkcja stała się nieoczekiwanie aktualna całkiem niedawno…
Tak, po wielu wiekach, właśnie w XX w. Książka zaczyna opisywać dzieje, poczynając od 1917 r., kiedy rodzi się groźba dla polskiej wolności ze strony bolszewickiej Rosji.
Wystarczy zobaczyć jeden dokument: instrukcję twórcy sowieckiej tajnej policji Feliksa Dzierżyńskiego z 1920 r. o walce z „kontrrewolucyjnym polonizmem”. Autor nakazuje w niej, by w celu „unieszkodliwienia” księży „wszystkich wziąć na ewidencję i pod obserwację”. CzeKa miała też przy pomocy tajnych współpracowników, „kobiet-katoliczek, ale niewierzących” (!) wysyłanych do spowiedzi, „przenikać do księżej konspiracji”.
To XX w. pokazał, jak polskość, wolność i Kościół są ze sobą związane. Kto był najbrutalniej zwalczany przez tych, którzy chcieli odebrać nam wolność? To zbyt rzadko się przypomina – ale właśnie duchowni. W czasie II wojny światowej zamordowano co trzeciego księdza! To proporcjonalnie większe straty niż wśród kadry wojskowej. Warto przypomnieć to tym, którzy atakują dziś Kościół.
Jednak duchowni nie byli tylko ofiarami. Począwszy od wojny 1920 r. księża byli duchowymi patronami oporu, świadomie narażając życie na pierwszej linii, by wspierać walczących o wolność. Zbyt łatwo zapominamy o takich przykładach bohaterstwa, jak ks. Ignacy Skorupka w Bitwie Warszawskiej czy o. Adam Studziński pod Monte Cassino. Czy w II Rzeczypospolitej Kościół potrafił wykorzystać 20 lat wolności?
Wówczas trwał również napór laicyzmu. Nie wszyscy kochali Kościół, jednak kard. Hlond, który od samego początku wsparł rodzące się państwo, potrafił skutecznie i mądrze zorganizować jego pracę. Miało to fundamentalne znaczenie dla okrzepnięcia instytucji państwowych. Już w styczniu 1919 r. udało się przecież przeprowadzić wybory, w których wzięło udział 70 proc. uprawnionych. W tym kobiety, które uzyskały to prawo 10 lat wcześniej niż kobiety w Wielkiej Brytanii i 26 lat wcześniej niż kobiety we Francji! Pomyślne przeprowadzenie wyborów z udziałem ludzi w dużej mierze niepiśmiennych, dla których największy autorytet stanowił ksiądz, było niemożliwe bez zaangażowania na poziomie parafii. Także potem działalność Kościoła w II RP pobudzała aktywność obywatelską, m.in. poprzez Akcję Katolicką i inne stowarzyszenia oraz przez media katolickie. Ogromną rolę odegrał tu oczywiście o. Maksymilian Kolbe, który był jakby ówczesnym o. Rydzykiem. Jako pierwszy eksperymentował z radiem, „Mały Dziennik” miał nakład 250 tys. egz., a „Rycerz Niepokalanej” – 1 mln.
Po II wojnie światowej przyszło niestety nowe zniewolenie i walka z Kościołem.
Taktyka prymasa Wyszyńskiego, ucznia kard. Hlonda, szczęśliwie opóźniła najgorsze prześladowania. Bo historia opowiedziana w książce to nie tylko dzieje męczeństwa, ale też Kościoła jako roztropnego strażnika wolności Polaków, który potrafi ograniczać państwo w jego apetytach totalnej kontroli nad społeczeństwem. Prymas wybrał taktykę odsuwania ostatecznego uderzenia na Kościół poprzez czasowe kompromisy i dzięki temu przyszło ono już po śmierci Stalina, kiedy system słabł.
Prymas potrafił po prostu prowadzić skuteczną politykę. Widać to było także później, w latach gomułkowskich. Ale miały one również, o czym się nie pamięta, swoich męczenników.
Jeden z nich, o którym piszę, ks. Findysz, niedawno został ogłoszony błogosławionym. Lata 60. były w ogóle okresem konfrontacji państwa z Kościołem, której stawkę stanowiła polska tożsamość. Symbolem tej walki była data 966: czy oznacza ona początek komunistycznego państwa, czy też zakorzenienie polskiej wolności w chrześcijaństwie.
Przejdźmy teraz do stanu wojennego, który również miał swoich męczenników.
Zginęło wtedy siedmiu księży, z których najbardziej znany jest bł. Jerzy Popiełuszko, ale warto też przeczytać o innych zamęczonych. Kościół także w latach 80. odegrał rolę opiekuna polskiej wolności. Jest w książce wymowne zdjęcie z 13 grudnia 1981 r., z podziemi kościoła św. Anny w Warszawie, gdzie zbierają się rozpędzeni właśnie uczestnicy kongresu intelektualistów, m.in. prof. Aleksander Gieysztor, mason i człowiek raczej daleki od Kościoła. Ale niejako symbolicznie szuka tam schronienia wraz z innymi – często ateistami lub agnostykami. Kościół to schronienie im ofiarował, choć zapłacił za to represjami. Tymczasem po 1989 r. zaczęto bardzo szybko o tym zapominać.
Jan Paweł II już w czasie pielgrzymki w 1991 r. dostrzegł niepokojące zjawiska, które teraz, po 20 latach, widzimy wyraźnie, i mówił o nowych zagrożeniach dla Kościoła.
Reakcja mediów, szczególnie „Gazety Wyborczej”, ale także „Tygodnika Powszechnego” na słowa papieża była lekceważąca. Pisano, że Jan Paweł II nie rozumie sytuacji i niepotrzebnie nas poucza. A przecież jego nauki w 1991 r. były oparte po prostu na 10 przykazaniach. To wtedy właśnie w Kielcach, kiedy papież mówił o przykazaniu „Nie zabijaj”, nawet uniósł się gniewem, mówiąc, że źle rozumiana jest wolność, gdy staje się wolnością zabijania dzieci przed narodzeniem.
Jego nauka o dobrym rozumieniu wolności postawiła ogromny znak zapytania nad kierunkiem, w którym poszło rozumienie wolności po 1989 r.
