Upadek państwa określał bowiem losy wszystkich obywateli, bez względu na to, jakie były ich osobiste intencje, plany, winy i zasługi. Złudzeniem jest przekonanie, że można wyślizgnąć się z okowów narodowego nieszczęścia, umykając w prywatność, pielęgnując interesy osobiste i rodzinne. Przekonuje o tym najnowsza książka Jarosława Marka Rymkiewicza „Reytan. Upadek Polski" – czwarta część cyklu esejów historycznych, na który składały się dotąd: „Wieszanie", „Kinderszenen", „Samuel Zborowski".
Każdy z nas jest zdradzany
To właśnie świadomość nieuchronności zbiorowego losu – przypomina Rymkiewicz – dyktowała uczonemu mężowi Oświecenia Stanisławowi Staszicowi pełne gniewu i osobistej urazy wezwanie do krwawej zemsty na Ponińskim, zamieszczone w „Przestrogach dla Polski". „Jestem bowiem – pisał Staszic – jeden z tych nieszczęśliwych Polaków, których bezecny Poniński w niewolę zaprzedał". Autor „Reytana" komentuje: „To przekonanie Staszica – że to właśnie on, on osobiście, on Staszic, został zdradzony przez zdrajcę, godne jest upowszechnienia – i właśnie teraz, w pierwszych latach XXI wieku. Zdrajcy Polski, którzy ją zdradzają, zdradzają bowiem (tym samym – tą samą zdradą) każdego z nas, każdy z nas partykularnie jest przez nich zdradzany (sprzedawany obcym narodom, oddawany w niewolę obcym władcom) i wobec tego każdy z nas ma z nimi swoją osobistą sprawę".
Nikczemność przeszłości
Ta „osobista sprawa" ma charakter ponadczasowy. Zarówno desperacki sprzeciw Reytana, jak i zdrada Ponińskiego trwają w duchowej przestrzeni Polaków przez następne stulecia. Katastrofa państwowości zdeterminowała nie tylko indywidualne losy obywateli upadającej Rzeczypospolitej, ale także losy następnych pokoleń, zaprojektowała scenerię ich przyszłych działań. Taką świadomość gruntuje przejmujący, wizyjny obraz, podobny do tych, jakie znamy z „Wieszania": „Poniński […] jeśli trochę się wychylił z okna, spojrzał trochę dalej, w prawo, to widział też […] Pałac Radziwiłłów. Ten, który później nazywano Namiestnikowskim, a jeszcze później Prezydenckim. […]Patrzcie! Patrzcie! Przechodzi na skos przez asfaltową jezdnię Krakowskiego Przedmieścia […], idzie wzdłuż tych potężnych, metalowych barier, które tam, wokół Krzyża i zniczy postawiła policja. […]Podoba mu się ta Warszawa roku 2010. Ogląda obszczane znicze pod Krzyżem – to mu też się podoba. Ogląda drugi krzyż – ten z zielonych puszek po piwie Lech – przymocowany łańcuchem do metalowej bariery – też obszczany. Poprawia kosturem, niby laską, zielone puszki, które trochę się obsunęły. Mija bariery i skręca w lewo, w stronę wejścia do Pałacu Radziwiłłów. Tam umówił się z ambasadorem Stackelbergiem, który ma mu przekazać instrukcje".
Nikczemność, popełniona w przeszłości i pozostawiona bez kary trwa i uobecnia się wciąż na nowo.
Łajdaków jest więcej
To jednak oznacza, że trwa także sprzeciw „zelantów" – jak nazywano nielicznych stronników Reytana – wciąż okupują oni izbę sejmową, by nie dopuścić do zatwierdzenia rozbioru przez Sejm. Są w mniejszości. „To zgodne z naturą rzeczy – twierdzi Rymkiewicz – bowiem patriotów jest zawsze mniej, a stronników Moskwy więcej. […] Cnotliwych jest mniej, a łajdaków więcej. Tak jest, tak zawsze było i tak zawsze będzie".
Wszelako – choć w mniejszej liczbie – przecież istnieją, na tych samych prawach co zdrajcy. W porządku świadomości i pamięci wszystkie przeszłe zdarzenia – te małe i wielkie, te sprzed dwustu pięćdziesięciu i te sprzed trzech lat – trwają obok siebie, mają ten sam status egzystencjalny, podobnie jak zdarzenia domniemane i zmyślone. „Zmyślenie oraz prawda mieszczą się przecież w tej samej (chyba?) sferze, której imię Geisterwelt" – notował Rymkiewicz w „Głowie owiniętej koszulą". W „Reytanie" powtarza tę obserwację: „Prawda i zmyślenie w jednym stoją domu – a jednym z dowodów na to jest moja książka – o ta, którą właśnie tutaj piszę".
Rymkiewicz historię postrzega i relacjonuje jak pisarz: widzi w niej opowieść, której pięknie domknięta kompozycja i wyraźne przesłanie są istotniejsze aniżeli rekonstrukcja autentycznych wypadków. Snuje zatem jej wersje alternatywne, w których lepszym finałem dziejów I Rzeczypospolitej byłoby panowanie króla – szaleńca w osobie Radziwiłła „Panie Kochanku", bo byłoby godną pointą szlacheckiego upodobania wolności. Albo królewskie panowanie zdrajcy Ponińskiego, bo „takie horrendum – król-Polak-łapówkarz-kurwiarz-pijaczek" mogłoby skłonić rodaków „do wzięcia odpowiedzialności za swój własny los […] może uświadomiłoby to im, że są nic niewarci, jeśli pozwalają na to, jeśli godzą się na to, żeby nimi rządzili zdrajcy i łajdacy, płatni agenci tajnych służb ruskich oraz pruskich".
Przepędzić Ponińskiego
Chodzi bowiem nie o to, jak naprawdę było, ale jak zrozumieliśmy to, co było, albo tylko być mogło lub zostało zapamiętane. W rozdziale „Naród jest losem" Rymkiewicz powiada: „Idea narodu, jego istota, jego przymioty i jego charakter (to, co nazywa się charakterem narodowym), powód oraz sens jego istnienia – to wszystko są rzeczy wtórne, rzeczy umysłu, które pojawiają się później, w wyniku interpretacji tego, co się przydarzyło, przydarza czy może przydarzyć; w wyniku dziejowego namysłu nad dziejami".
Można zatem w procesie owego namysłu, w porządku świadomości, zreinterpretować historię, przetworzyć ją w opowieść, która rekonstruuje zbiorowe wyobrażenia, tym samym wyznacza nowy horyzont ambicji i dążeń, a w konsekwencji przeistacza rzeczywistość w jej codziennym kształcie. Skoro w świecie ducha i Poniński, i Reytan, i zdrada, i wierność, dzieje autentyczne oraz imaginowane po równi dobijają się o naszą uwagę, można przepędzić Ponińskiego z Krakowskiego Przedmieścia, a wraz z nim jego współczesnych następców, pod warunkiem że uda się skierować reflektor pamięci w stronę Reytana, naświetlić jego protest, przemyśleć przekonanie, że upadek Rzeczypospolitej strąci w nieszczęście wszystkich jej obywateli: i jego, i Ponińskiego, i patriotów, i zdrajców.
Tetralogia Rymkiewicza, jak się zdaje, pomyślana została jako projekt duchowej reedukacji Polaków, niezdolnych bronić suwerennego państwa, ani zrozumieć, że ta suwerenność determinuje ich osobistą, jednostkową pomyślność. Czy można wysiłkiem umysłu i wyobraźni odmienić los – czyli naród – czas pokaże.