Marcin Król wówczas ostrzegał: „Jeżeli tradycyjna polska inteligencja nie podejmie się odbudowy polskiej tożsamości, jeżeli przede wszystkim nie będzie umiała nam przywrócić poczucia wspólnoty na gruncie ojczyzny pojmowanej jako kategoria duchowa i materialna zarazem, to nie tylko zatriumfuje barbarzyństwo, lecz także sama inteligencja popełni samobójstwo".
Misja „Gazety Wyborczej"
Jak wiadomo, tak zdefiniowanej misji podjęło się środowisko skupione wokół „Gazety Wyborczej", która rychło uznana została za główny bastion polskiej inteligencji i rozpoczęła pracę nad rekonstrukcją narodowej tożsamości. Ukazała się właśnie książka, która pozwala ocenić rezultaty tych wysiłków: „Polonez na polu minowym". Składa się na nią 15 wywiadów z pisarzami, które przeprowadziła dziennikarka „Gazety Wyborczej" Dorota Wodecka, wiele czasu poświęcając rozumieniu polskości, patriotyzmu, naszej historii wreszcie.
Grono rozmówców Wodeckiej można określić jako elitę tej części inteligencji, dla której „Gazeta Wyborcza" pozostaje ważnym i godnym zaufania ośrodkiem intelektualnym. Gdyby próbować tę elitę scharakteryzować, w pierwszej kolejności trzeba by wskazać na jej nader urozmaiconą genealogię.
Są tu pisarze, którzy silnie określają się przez swoje chłopskie pochodzenie (Marian Pilot, Ignacy Karpowicz) i tacy, którzy odwołują się do ziemiańskiej tradycji przodków (Eustachy Rylski, Mariusz Sieniewicz). Jan Jakub Kolski opowiada, w jaki sposób jego świadomość ukształtowała rodzina zawieszona między tymi dwoma światami, zatrudniona „we dworze". Z kolei Andrzej Stasiuk wywodzi się ze środowiska robotników z warszawskiego Grochowa. Swoje kłopoty z poczuciem tożsamości przedstawiają dzieci przesiedleńców, jak Joanna Bator wychowana w poniemieckim Wałbrzychu, a także ludzie identyfikujący się silniej ze wspólnotą lokalną niż narodową jak Szczepan Twardoch, Ślązak. Ci, którzy definiują się przez pochodzenie żydowskie (Hanna Krall) bądź dziedziczą tradycję rodziny wielonarodowej (Magdalena Tulli, Krzysztof Varga, Tomasz Piątek). Poglądy pisarzy bywają zdeterminowane przez perspektywę wielkomiejską, prowincjonalną bądź wreszcie – emigracyjną. Ich rodzinne wspomnienia ilustrują historię narodu poddanego inżynierii społecznej dwudziestego wieku, która zburzyła zastany porządek świata, ogromne rzesze jego mieszkańców skazała na wydziedziczenie i wykorzenienie, rzuciła w nowe, nieznane miejsca i środowiska. „Polski naród jest dziś narodem pierebieżczików", mówi Pilot.
„Anachroniczna Polska zdechnie"
W tak przeoranej społeczności trudno o poczucie wspólnoty i rzeczywiście, książka jest świadectwem istnienia potężnych barier. Rylski opisuje swój patriotyzm jako „przywiązanie do polskich pejzaży, zwyczajów, języka, do tradycji na przykład ziemiańskiej", która niesie, jego zdaniem „rodzinność, lojalność, odpowiedzialność za siebie i innych, oględność poglądów i zachowań, przywiązanie do malowniczych rytuałów, brak lęków przed światem, niechęć do ksenofobii i – na ogół – dobre wychowanie". Tę samą tradycję Pilot postrzega jako moralnie naganną, bo skrajnie opresyjną, pozwalającą szlachcicowi bezkarnie zabić chłopa „jak psa". I przeciwstawia jej „powściągliwy, niejaskrawy patriotyzm" chłopski, który cechuje „mniej sentymentu, więcej poczucia obowiązku, oburzenia, złości". Na to z kolei Rudnicki odpowiada, ujawnioną przy okazji krytyki kleru, pogardą dla wsi: „Wiesz przecież, ile procent księży z niej pochodzi. Znakomita ich większość. Mają horyzonty o rozmiarach małego pastwiska. Są niedouczeni, zaściankowi, wsteczni". Takich wzajem się wykluczających poglądów jest w książce znacznie więcej.
Interlokutorów Wodeckiej łączy natomiast sprzeciw wobec tego wszystkiego, co w historii konstytuowało polską wspólnotę: tradycji niepodległościowo-powstańczej, Kościoła katolickiego, literatury narodowej.
Klasykę literacką traktują jako nieprzydatną bądź wręcz szkodliwą. „Myślę, że nawet szkoła nie jest w stanie zaczadzić młodzieży »Księgami narodu« – mówi Rudnicki. – To przecież historia pewnej choroby, chorobliwego oszołomienia". Polski katolicyzm Joanna Bator określa jako „talibanat w wersji słowiańskiej". Pielęgnowanie pamięci o walkach narodowo-wyzwoleńczych potępiają prawie wszyscy, uznając to za martyrologię, apoteozę klęski i upokorzenia. Sensu podejmowania tych walk zdają się nie rozumieć. Stasiuk twierdzi, że Muzeum Powstania Warszawskiego utrwala pamięć o tym, „że można zginąć za nic". Twardoch podsumowuje kampanię wrześniową: „20 lat pracy całego narodu wzięło w łeb, bo paru generałów uwierzyło we własną propagandę".
Z kolei w komentarzach na temat polskiej współczesności rozmówców Wodeckiej łączy ocena katastrofy smoleńskiej i jej skutków. Podzielają oni odrazę do „ludu smoleńskiego". „Są dwie Polski, ale ta druga, anachroniczna zdechnie prędzej czy później" – mówi Rudnicki.
W morzu tolerancji
Skoro odrzuca się tradycyjne wyznaczniki polskości, a także aktualne próby nawiązania do tej tradycji, należałoby wskazać inne, lepsze i nowocześniejsze sposoby budowania wspólnoty. Z tym jednak jest kłopot. Próbując sformułować kategorie określające nową tożsamość zbiorową, pisarze grzęzną w ogólnikach. Dziś „wszyscy pochodzimy z internetu", powiada Karpowicz. „Dla mnie ważniejsza od faktu bycia Polakiem jest świadomość, że jestem Europejczykiem", twierdzi Kuczok. „Niech Polska będzie od morza do morza, ale tolerancji", sugeruje Rudnicki.
Najwidoczniej nie bardzo przekonuje ich projekt „fajnej Polski" popularyzowany w mediach. Piątek nazywa go „eksplozją sarmackiego neoliberalizmu. Zamiast zastaw się i postaw się – zapracuj i zakupuj się na śmierć." Rylski mówi o kształtującej się klasie średniej: „mają bezdyskusyjne zalety, których nie podziwiam i wady, które mnie złoszczą". Twardoch zaś tak ją charakteryzuje: „to przecież są martwi ludzie. Wydrążeni, skorupki takie z chińskiego plastiku. Te wszystkie wypindrzone dupki podobne do siebie, jakby je w jednej fabryce robili. Warszawa, Kraków czy Poznań, korporacja, mieszkanko na strzeżonym osiedlu".
W rezultacie lektura „Poloneza na polu minowym" pozostawia czytelnika w przekonaniu, że inteligencja skupiona wokół „Gazety Wyborczej" włożyła wiele wysiłku w demontaż tradycyjnej polskości, ale już „przywrócić poczucia wspólnoty" na podstawie innych, bardziej atrakcyjnych wzorów – nie potrafiła.
Czyżby zatem miała wypełnić się przepowiednia Marcina Króla o samobójstwie?