Ks. Antoni Mackiewicz przez 12 lat „z gorliwością niezmordowaną i wytrwałością wyjątkową" przygotowywał lud do walki o niepodległość, zdobywając niekwestionowany autorytet. Całym życiem poświęconym sprawie, niczym – przed pół wiekiem – Mickiewiczowski ks. Robak: „Niech no Pogoń zarży, niech na Żmudzi Niedźwiedź ryknie! Ach, gdyby jakie tysiąc ludzi…". I gdy w 1863 r. powstała Litwa, „na Żmudzi pod hasłem »za wiarę i Ojczyznę« można byłoby uformować korpus wojska, bo chłopi »skarbowi«, tj. z dawnych dóbr królewskich, których bardzo wiele było na Żmudzi, poszliby wszyscy" – wspominał Józef Jankowski, walczący w oddziale Tomasza Kuszłejki.
Obok Orła znak Pogoni
Patriotyczne przebudzenie, które zaczęło ogarniać od końca 1860 r. Królestwo Polskie, dotarło kilka miesięcy później na Litwę, gdzie również coraz częściej rozlegało się „Boże, coś Polskę…". „Śpiewają ziemianie, studenci, uczniowie, lokaje i niestety urzędnicy. Śpiew urzędników najbardziej niebezpieczny i godny potępienia" – donosił jeden z prokuratorów. Po masakrze w Warszawie na początku kwietnia 1861 r., kiedy rosyjskie wojsko zamordowało ponad sto osób, narodowa żałoba objęła również Litwę. Przerwano ją, aby uroczyście świętować 12 sierpnia rocznicę unii lubelskiej – „połączenia Litwy z Koroną" – do czego wzywano na plakatach: „Dnia 12 sierpnia 1861 roku zaświadczmy publicznie, żeśmy bracia jednej i tej samej rodziny, Orła Białego i Pogoni".
Z Kowna i Aleksoty – przy biciu wszystkich dzwonów – wyruszyły wielotysięczne procesje z krzyżem i narodowymi chorągwiami, aby spotkać się na moście na Niemnie. Władze rosyjskie, aby do tego nie dopuścić, nakazały rozebrać most. Zdążono odsunąć jedno przęsło, ale manifestantom udało się przyciągnąć je linami. Kilkudziesięciotysięcznych tłumów zmierzających ku rzece nie powstrzymali też kozacy. Idący padli na kolana i modlili się, nie zważając na tratujące konie, razy nahajek, wobec tego Moskale odstąpili. Podobne manifestacje odbyły się w całym Królestwie i innych miastach Litwy, „wszędzie w ciągu tego dnia biły serca jednym uczuciem", a hasło „jednej i niepodzielnej Polski przedrozbiorowej zatriumfowało wszechwładnie". W całym kraju kolportowano fotografie z uroczystości kowieńskich i innych, a ułożony z tej okazji „Hymn na rocznicę unii Litwy z Koroną" przywoływał chwile potęgi jagiellońskiej Rzeczypospolitej: „Uświęć Jagiełłów wielkie przymierze,/Złącz nas znów w jeden potężny lud,/Niech świat zdumiony przykład z nas bierze".
Podjęta blisko półtora wieku później budowa wspólnoty wolnych narodów Europy Środkowo-Wschodniej – odwołujących się, mimo różnic i trudności, do tej wspólnej tradycji, skończyła się w smoleńskim błocie 10 kwietnia 2010 r. Zanim zgotowano nam tę tragedię, prezydenci wolnej Litwy i Polski wspólnie świętowali narodowe rocznice, a w sierpniu 2008 r. razem stanęli w gruzińskim Tbilisi, aby powstrzymać rosyjskie czołgi. „Jesteśmy tutaj, przywódcy pięciu państw: Polski, Ukrainy, Estonii, Łotwy i Litwy. Jesteśmy po to, żeby podjąć walkę" – mówił prezydent Lech Kaczyński. „Ten kraj, Rosja, która uważa, że dawne czasy upadłego niecałe 20 lat temu imperium wracają, że znów dominacja będzie cechą tego regionu. Nie będzie! Te czasy się skończyły raz na zawsze. Nie na 20, 30 czy 50 lat. Wszyscy w tym samym okresie lub w okresach nieco innych poznaliśmy tę dominację, to nieszczęście dla części Azji i całej Europy – łamanie ludzkich charakterów, narzucanie obcego ustroju, narzucanie obcego języka" – kontynuował.
Byłoby to zrzeczenie się własnego sumienia…
Nastroje wzburzyły się po sprowokowanych we wrześniu 1861 r. w Wilnie w starciach z wojskiem rosyjskim, które raniło ponad sto osób. W Królestwie rozpoczęto przygotowania do przypadającej w październiku 448. rocznicy unii Litwy z Koroną w Horodle nad Bugiem. W odezwie „Do Braci Polaków, Rusinów i Litwinów" Apollo Korzeniowski, ojciec pisarza Josepha Conrada, wzywał, że niepodobnym byłoby nie uczcić jej jako święta narodowego, gdyż „byłoby to zrzeczeniem się od razu wobec Europy, wobec ludów i własnego sumienia swej własnej przeszłości i przyszłości". Mimo blokady wojsk rosyjskich do Horodła przybyły tłumy. Tysiące przedstawicieli wszystkich ziem przedrozbiorowych złożyło podpisy, deklarując, że „Unia, która wszystkie ziemie polskie zjednoczyła, dziś się odnawia na zasadzie uznania praw wszystkim ludom, stanom i wyznaniom służących, i że ona czyni jeszcze ściślejszym związek, mający na celu wyzwolenie ojczyzny i ustalenie zupełnej jej niepodległości". W Królestwie były to jednak ostatnie dni swobody zakończonej wprowadzeniem stanu wojennego.
Tymczasem latem 1862 r. w Kiejdanach ślub Zygmunta Sierakowskiego (późniejszego generała „Dołęgi", dowódcy powstania na Żmudzi) z Apolonią Dalewską stał się okazją do spotkania działaczy, którzy stanęli na czele powstania na Litwie. Wśród nich byli Konstanty Kalinowski, radykalny działacz rewolucyjny, ks. Zygmunt Mackiewicz, dowódca oddziałów powstańczych na Żmudzi, czy przywódcy powstańczych władz cywilnych Litwy: Franciszek Dalewski i Jakub Gieysztor.
A wśród Moskali wściekłość
W połowie lutego, na wieść o pierwszych walkach w Królestwie, nie czekając na rozkazy, ks. Mackiewicz po niedzielnej mszy św. zebrał w swej wiosce Podbrzeziu oddział chłopski i ruszył do walki, bijąc się na przełomie marca i kwietnia pod Megianami i Leńczami.
Jeszcze wcześniej spod Lidy w Puszczę Rudnicką ruszył Ludwik Narbutt. Miało na niego czekać 300 ochotników, stanęło siedmiu. „Ale Narbutt nigdy nie tracił głowy ni odwagi, i ufny w dobrą sprawę, patriotyzm swoich Litwinów, w osiem strzelb rozpoczął walkę z Moskwą". Ten „jakby stworzony na partyzanta" wkrótce zyskał „wśród naszych entuzjazm, a wśród Moskali wściekłość!" – wspominał ks. Władysław Czencz. W powiecie trockim oddział organizował oficer straży leśnej Klet Korewa, po kilku potyczkach aresztowany przez Rosjan i rozstrzelany w Kownie 21 marca.
Na wiosnę powstanie na Litwie rozpalało się z coraz większą mocą i jak napisał Józef Janowski, sekretarz Rządu Narodowego: „Jeżeli w Królestwie pod naciskiem okoliczności, w trudnych wybuchło warunkach, to powstanie litewskie jeszcze w stokroć trudniejszych się znalazło. Powstańcy litewscy również, jak tam bez dobrej broni, często bez żywności, wśród największych trudów, ścigani jak dzikie zwierzęta przez okrutnych wrogów dali najwznioślejsze dowody miłości wspólnej Ojczyzny, dowody męstwa i wytrwałości".