Już dwa dni później w jednej z krakowskich drukarni pracowano całą noc, a od rana w mieście podawano sobie odezwę z dużym wezwaniem: „Rodacy". Tłumaczyła ona, że władzę obejmuje ponownie Tymczasowy Rząd Narodowy: „Wierni sprawie, której chorągiew przez nas trzymana usuwa wszelkie stronnicze nieporozumienia, wzywamy cały naród do posłuszeństwa. Do broni! Wróg przed nami, bracia nasi padają – w szeregu dzisiaj miejsce dla Polaka". Dokument podpisał „z upoważnienia Centralnego Komitetu jako Tymczasowego Rządu Narodowego Komisarz Nadzwyczajny Stefan Bobrowski". Ten 23-letni dotychczasowy naczelnik Warszawy i przewodniczący Komisji Wykonawczej Rządu Narodowego uratował swoją decyzją istnienie powstańczej władzy i tym samym trwanie powstania.
Strzeż się jednak dumy niepotrzebnej
Na cztery dni przed wymuszonym branką powstaniem sześciu członków Komitetu Centralnego Narodowego (KCN) zdecydowało po burzliwym sporze, że przekaże władzę przebywającemu w Paryżu Ludwikowi Mierosławskiemu. Ten uczestnik powstania listopadowego, lewicowy działacz emigracyjny, dowódca armii polskiej w powstaniu poznańskim 1848 r., uczestnik wielu rewolucyjnych ruchawek, nazywany był „demagogiem piekielnym". Przypisywano mu zdanie: „Polska będzie wolna wówczas dopiero, gdy na kiszce ostatniego księdza powieszą ostatniego szlachcica". Liczył on na masowe poparcie ludu, w rzeczywistości ograniczyło się ono do grupki rewolucyjnych głów. Kandydaturę tę dyskwalifikowały nie tylko poglądy. Najlepiej wyraził to Bobrowski, który określił Mierosławskiego jako „żądnego tylko swej sławy", „nieudolnego, czego złożył dowody wszędzie, gdzie tylko działał, jako człowieka pysznego, zarozumiałego, krzykacza na wzór krzykaczy pseudo-rewolucjonistów francuskich, zaślepionego w doktrynerstwie francuskiej i staro-emigracyjnej demokracji" jako osobę „nieograniczonej pychy i wielkości", „żądającej tylko niewolniczego schlebiania". Większość członków KCN nie podzieliła jego obaw, więc złożył dymisję i wystąpił z komitetu. Przez kilka dni trwały w Paryżu rokowania z Mierosławskim. Granicę zaboru rosyjskiego przekroczył on 17 lutego, czekała na niego jedynie niespełna setka warszawskiej młodzieży. W wydanej odezwie wzywał „zmartwychwstańcie, raz ostatni kmiecie! Tylko chmarą, tylko wszyscy, tylko razem".
I kmiecie przychodzili, mając w pamięci Mierosławskiego z roku 1846, ale nie chmarą, tylko garstką, a dyktator „był niezmordowany: ze dwadzieścia przynajmniej mów jednej nocy powiedział, mów zawsze pięknych i z zapałem słuchanych".
Szybko przyszło mu stanąć do bitew pod Krzywosądzem i Nową Wsią, obu tak nieudolnie przegranych, że wśród powstańców wybuchł bunt, sam dyktator zaś po tygodniu „drapnął za granicę", chory na gardło od ciągłego przemawiania. Skompromitowany, kilka tygodni później wraz ze swoimi zwolennikami zjawił się w Krakowie. Próbowali jeszcze intrygować, ale był to już jego koniec. Członek KCN Józef Janowski, który głosował za dyktatorem, przyznał rację Bobrowskiemu. „Wybór Mierosławskiego był nie tylko błędem, ale był wprost fatalnym i rzeczywiście dla powstania nadzwyczaj szkodliwym", a powodami były jego „warcholski charakter, jego nieokiełzana pycha i mania wielkości", gdyż „nad wszystko stawiał własną osobę".
Gdy rozum zawodzi, bądź odważny
Polacy żyli w tym czasie gen. Langiewiczem, który od styczniowej nocy 1863 r. nie dawał się rozbić Moskalom. Jeżeli nie odnosił zwycięstw, to skutecznie – często ze swymi kilkutysięcznymi partiami – wymykał się z obław, a pod jego dowództwo zgłaszały się coraz to nowe oddziały. Po wielu bitwach od Wąchocka, św. Krzyża, Staszowa, Sobkowa, Małogoszcza, Skały, rozbił duży obóz w Goszczy – 20 km od Krakowa. Granica była w tym czasie całkowicie wolna od Rosjan, tak że z Galicji swobodnie docierały zaopatrzenie, broń, a w drugą stronę wysyłano rannych. Toczono również rozmowy polityczne i zdecydowano o powierzeniu Langiewiczowi dyktatury. Ogłoszono ją 11 marca, kiedy w czworobok ustawiono oddziały przed ołtarzem z Matką Boską Częstochowską. „Widok był imponujący, bo to kawalerii masa, z chorągiewkami przy pałaszach. Żuawi w tych swoich żałobnych mundurach, piechota z karabinami i bagnetami […] a nawet, że był pułk kosynierów […] kosy od słońca lśniły" – zapamiętał Ludomir Grzybowski. Nazajutrz w pobliskiej Sosnówce w podobnej scenerii ks. Kamiński odbierał od Langiewicza przysięgę „w obliczu Boga, że godności owej nie splamię niczym i władzy nie nadużyję i dotąd wraz z wami Ojczyzny bronić będę, dopóki tylko będę mógł walczyć o wyzwolenie jej z ucisku. Tak mi dopomóż Jezu Cudowny i Panno Najświętsza". Już nie było powstania „czerwonych", walkę poparli też „biali".
Kilka dni później na Langiewicza ruszyły wielotysięczne oddziały rosyjskie. Polacy 17 marca odparli Moskali pod Chrobrzem (majątek margrabiego Wielopolskiego), a nazajutrz pod Grochowiskami zwyciężyli potężniejszych Rosjan w jednej z najkrwawszych bitew powstania. Powstańcy wyczerpani jednak wielodniowymi marszami, walkami, wygłodzeni, z licznymi rannymi, bez utraconych taborów, nie mieli już siły. W oddziały wkradło się rozprężenie, nocą 18 marca Langiewicz podzielił je na mniejsze i sam w tajemnicy przeprawił się przez Wisłę, by załatwić w Krakowie sprawy „dyrektorialne i rządowe". Zapewniał, że wróci po kilkunastu dniach w Lubelskie lub Kaliskie, aby kontynuować walkę i nie ma żadnych przesłanek, aby tak się nie stało. Przy przeprawie został jednak aresztowany przez Austriaków i mimo prób ucieczek już nie wrócił. Jego decyzja wywołała fatalne wrażenie. Wśród powstańców rozległo się głośne szemranie o zdradzie i opowieści, że uciekł z „kasą i dziewczyną do interny austriackiej". Wielu ruszyło w bezładzie za Wisłę, zgrupowanie się rozpierzchło. Setki jednak pozostały, aby walczyć dalej…
My w swojej prostocie nie umiemy pojąć
Tymczasem w maju powstanie rozpaliło się z nową mocą, a nim przyszedł czas ostatniego dyktatora powstania Romualda Traugutta, który, jak napisał historyk: „ocalił jego moralną wielkość", nie zabrakło intryg, konfliktów wśród części powstańczych przywódców. Ich małość doskwiera. Można cytować Norwida: „Polak jest jak olbrzym, a człowiek w Polaku jest karzeł", a można i po żołniersku za Józefem Piłsudskim „Naród wspaniały, tylko ludzie k…". Tylko że wobec poświęcenia, heroizmu, bohaterstwa dziesiątków tysięcy te fatalne postawy nie umniejszą sprawy, w imię której Polacy stanęli do walki z Rosją. Mówił o niej przed sądem skazany na karę śmierci Traugutt: „Celem zaś jedynym i rzeczywistym powstania naszego jest odzyskanie niepodległości i ustalenie w kraju naszym porządku opartego na miłości chrześcijańskiej, na poszanowaniu prawa i wszelkiej sprawiedliwości".
Zresztą, podobnie jak zdrada, zaprzaństwo, małość części przywódców Solidarności i ludzi wywodzących się z niej nie umniejszą wielkości tego ruchu. Jego bowiem świadectwo „zdumiało świat cały, kiedy robotnik polski upomniał się o siebie z Ewangelią w ręku i z modlitwą na ustach. Obrazy, jakie w 1980 r. obiegały świat, chwytały za serce i dotykały sumienia. Stało się tak dlatego, że podstawowym pytaniem było nie – skądinąd ważne – ile?, lecz u podstaw znalazło się pytanie: w imię czego?" – tłumaczył Jan Paweł II. Natomiast Traugutt mówił: „Dla nas »nie pożądaj cudzego; nie czyń drugiemu, czego nie chcesz, aby tobie czyniono« jest główną podstawą wszystkich stosunków społecznych, tak dobrze podstawą narodów, jak i stosunków wzajemnych rodzin i jednostek, z których narody się składają; bo my w swojej prostocie nie umiemy pojąć, jakim sposobem to, co obowiązuje każdego w szczególności, nie ma w równejże sile obowiązywać ogółu całego". I w wierności tym prawdom najprostszym tkwiła wielkość powstańczej ofiary 1863 r.
Autor jest doktorem historii, redaktorem, publicystą, autorem książek „Wojna z narodem", „Czarne juwenalia", współautorem m.in. „W cieniu czerwonej gwiazdy. Zbrodnie sowieckie na Polakach (1917–1956)", „Komunizm w Polsce", „Droga do niepodległości. Solidarność 1980–2005", serii książek historycznych dla dzieci „Kocham Polskę".