Wieżę postawiono z inicjatywy Henryka I, księcia jaworskiego, w miejscu, które pilnowało przeprawy przez Bóbr. Otaczały ją mur i fosa. Według fundacji, która dziś nią opiekuje, to największa i najlepiej zachowana średniowieczna wieża mieszkalna w Polsce i jedna z największych w Europie Środkowej. Dokładną datę budowy zdradziło drewno, z którego zbudowano stropy.
Badania dendrochronologiczne wykazały, że belki na stropy ścinano kolejno w latach 1313-1315, piętro po piętrze. Według badaczy to najstarsze zachowane drewniane stropy w Polsce.
Dr Przemysław Nocuń z Instytutu Archeologii UJ prowadzi tu badania od 2008 roku. Cytowany przez serwis Medievalists.net podkreślał, że w żadnym innym budynku w Europie nie udało się tak precyzyjnie odtworzyć przebiegu budowy.
Rycerz, królowa i lewa dłoń
Malowidła w Wielkiej Sali powstały w pierwszej połowie XIV wieku. Badacze z UJ przypuszczają, że ich twórcy pochodzili z pogranicza dzisiejszej Szwajcarii i Niemiec. Centralne miejsce zajmuje św. Krzysztof niosący Chrystusa przez wodę. Obok niego stoją dwie pary: rycerz z panną i rycerz z mężatką. Według Culture.pl to rodzaj moralnej lekcji, która zestawia miłość prawą z cudzołożną.
Dalej rozgrywa się opowieść o Lancelocie. Rycerz pokonuje w pojedynku Tarkwina i uwalnia z niewoli towarzyszy, prawdopodobnie klęka też przed królem Arturem. Wyżej widać Camelot, Ginewrę z dworkami i wspólną przejażdżkę. Wreszcie para trzyma się za ręce. W średniowiecznej sztuce małżonkowie podawali sobie prawe dłonie, splecione lewe oznaczały miłość grzeszną.
Odkrycie inspektora podatkowego
Przez długi czas malowidła kryły się pod grubą warstwą tynku. W 1887 roku natrafił na nie przypadkiem Wilhelm Klose, inspektor podatkowy z Jeleniej Góry. Początkowo sądzono, że przedstawiają przygody innego rycerza, Iweina.
Potem przyszła przeróbka, która na dekady zmyliła badaczy. W 1936 roku konserwator Johann Drobek domalował postaciom nową tożsamość. Damy w barwnych sukniach zamieniły się w mnichów w ciemnych habitach, a zakochana para w opata witającego księcia. Zaczęto więc odczytywać sceny jako założenie opactwa cystersów w Krzeszowie.
Prawdziwego bohatera rozpoznał w 1986 roku dr Jacek Witkowski z Uniwersytetu Wrocławskiego. Przeróbki z lat 30. usunięto podczas konserwacji w 2006 roku.
Ogień i nowi gospodarze
Po śmierci Henryka w 1346 roku wieża przeszła na jego bratanka, księcia Bolka II Małego. Potem miała wielu właścicieli, a od XVIII wieku aż do 1945 roku należała do rodu Schaffgotschów. Przetrwała wiele. W czasie wojny przechowywano w niej zbiory wrocławskich muzeów, latem 1945 roku urządzono tu polowy szpital. W 1998 roku podczas imprezy zorganizowanej w wieży wybuchł pożar. Ogień uszkodził budowlę, ale malowidła przetrwały.
W 2001 roku wieżę kupiła Fundacja Zamek Chudów, która ją remontuje i udostępnia codziennie zwiedzającym.
Lancelot w trzech wymiarach
W 2025 roku zespół prof. Radosława Palonki z UJ zaczął tworzyć cyfrową kopię całej budowli. Naukowcy skanują ją laserowo i fotografują w wysokiej rozdzielczości. Specjalne oprogramowanie ma wydobyć fragmenty malowideł niewidoczne gołym okiem, a model 3D pozwoli odtworzyć elementy wieży, które dziś już nie istnieją.
Według Uniwersytetu Jagiellońskiego to jedyne na świecie średniowieczne malowidła z dziejami Lancelota, które przetrwały tam, gdzie je namalowano. Nigdy ich nie ukończono. Dlaczego artyści przerwali pracę, nie wiadomo.