Podstawą katolickiej nauki o czyśćcu jest przekonanie, że człowiek po śmierci może wymagać oczyszczenia przed osiągnięciem zbawienia. Nauka ta została potwierdzona przez sobór trydencki (1545-1563), który w osobnym dekrecie wskazał zarówno na istnienie czyśćca, jak i możliwość niesienia pomocy przebywającym w nim duszom poprzez modlitwę i inne praktyki religijne.
Katechizm Kościoła katolickiego przypomina, że grzech wiąże się z określonymi konsekwencjami. Grzech ciężki pozbawia człowieka komunii z Bogiem i zamyka drogę do życia wiecznego. Także grzechy powszednie wymagają jednak oczyszczenia, które może dokonać się jeszcze za życia albo po śmierci, w stanie określanym jako czyściec. Z tego powodu Kościół zachęca wiernych do modlitwy za zmarłych.
Praktyka modlenia się za tych, którzy odeszli, ma bardzo długą historię. Jej początki sięgają czasów biblijnych. Wzmianki o modlitwach i składaniu ofiar przebłagalnych za zmarłych znajdują się już w Starym Testamencie, między innymi w Drugiej Księdze Machabejskiej.
Skąd wziął się Dzień Zaduszny?
Za wprowadzenie obchodów Dnia Zadusznego uznaje się inicjatywę św. Odylona, czwartego opata benedyktyńskiego klasztoru w Cluny we Francji. W 998 r. ustanowił on dzień szczególnej modlitwy za zmarłych. Zwyczaj najpierw przyjął się w klasztorach benedyktyńskich, a następnie rozprzestrzenił się wśród innych zakonów i diecezji. W XIII w. obchodzenie tego święta stało się powszechne w całym Kościele zachodnim.
W XIV w. rozwinęła się tradycja procesji na cmentarze, podczas których zatrzymywano się przy czterech stacjach. Kolejna, piąta stacja znajdowała się już w kościele, do którego wierni wracali po zakończeniu procesji. W poszczególnych miejscach odmawiano modlitwy i śpiewano pieśni żałobne. Modlitwą obejmowano kolejno biskupów i kapłanów, krewnych, dobrodziejów, osoby pochowane na terenie parafii oraz wszystkich zmarłych.
Inny ważny zwyczaj związany z tym dniem pojawił się w XV w. w Hiszpanii. To właśnie dominikanie zapoczątkowali praktykę odprawiania przez każdego kapłana trzech mszy świętych w Dzień Zaduszny. W 1748 r. papież Benedykt XIV zatwierdził ją dla Hiszpanii, Portugalii oraz ich kolonii. Kolejne rozszerzenie nastąpiło w 1915 r. Papież Benedykt XV, odpowiadając na prośbę opata prymasa benedyktynów, zezwolił wszystkim kapłanom na odprawianie tego dnia trzech mszy: w intencji wskazanej przez wiernych, za wszystkich zmarłych oraz w intencjach papieskich.
W Polsce obchody Dnia Zadusznego zaczęły kształtować się w XII w. Pod koniec XV stulecia tradycja była już znana na terenie całego kraju.
Uroczystości w polskich katedrach
W Warszawie 2 listopada o godz. 18 abp Adrian Galbas poprowadzi procesję żałobną do krypt archikatedry warszawskiej. Modlitwą zostaną objęci zmarli arcybiskupi warszawscy, prezydenci, książęta mazowieccy, a także przedstawiciele świata kultury i sztuki. Wśród wspominanych osób znajdą się m.in. Gabriel Narutowicz, Ignacy Mościcki, gen. Kazimierz Sosnkowski, Henryk Sienkiewicz oraz Ignacy Jan Paderewski. Na godz. 19 zaplanowano mszę świętą żałobną.
W katedrze gnieźnieńskiej uroczystości rozpoczną się o godz. 12. Prymas Polski abp Wojciech Polak, wspólnie z biskupami i wiernymi, będzie modlił się za zmarłych arcybiskupów gnieźnieńskich, Prymasów Polski oraz biskupów. W podziemiach świątyni spoczywają m.in. abp Zbigniew Oleśnicki, abp Jan Łaski, abp Teodor Potocki, abp Ignacy Krasicki oraz Edmund Dalbor, pierwszy prymas odrodzonej Polski. Znajduje się tam również serce kard. Augusta Hlonda, prymasa II Rzeczypospolitej.
W Gdańsku wierni spotkają się w katedrze oliwskiej. Po mszy świętej, około godz. 19, z placu przed świątynią wyruszy procesja żałobna na Cmentarz Oliwski.
Z kolei w poznańskiej katedrze o godz. 8 odprawiona zostanie msza święta pod przewodnictwem abp. Zbigniewa Zielińskiego, metropolity poznańskiego. Liturgii będzie towarzyszyć modlitwa w krypcie katedralnej.
Zaduszki morskie i medyczne
Dzień Zaduszny jest również okazją do wspominania osób, które zginęły podczas wykonywania swojej pracy. Szczególne miejsce zajmują wśród nich ludzie morza: marynarze, portowcy oraz ci, którzy nigdy nie powrócili z morskich wypraw.
Zaduszki Morskie w Sopocie zaplanowano na 2 listopada o godz. 19. Modlitwa odbędzie się w kaplicy Jezusa Chrystusa, położonej w pobliżu plaży i przystani rybackiej. O wydarzeniu poinformowało Duszpasterstwo Ludzi Morza Gdańsk.
Tego samego dnia uroczystości odbędą się także w Rewie. O godz. 17 w kościele św. Rocha rozpocznie się msza święta. Po jej zakończeniu uczestnicy przejdą na Szperk, gdzie odbędzie się symboliczne złożenie wieńca na wodach Zatoki Puckiej.
Osobne spotkanie poświęcone pamięci zmarłych przedstawicieli służby zdrowia przygotowuje Krajowe Duszpasterstwo Służby Zdrowia. Zaduszki medyczne odbędą się 22 listopada o godz. 12 w auli Kurialnej przy ul. Floriańskiej 3 w Warszawie.
Jazz i blues w hołdzie zmarłym artystom
Pamięć o zmarłych będzie pielęgnowana również poprzez muzykę. W pierwszych dniach listopada w kilku polskich miastach zaplanowano koncerty i wydarzenia poświęcone artystom, którzy odeszli.
3 listopada w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Katarzyny Aleksandryjskiej odbędą się IX Redzkie Zaduszki Jazzowe. Wydarzenie rozpocznie się o godz. 19 modlitwą za zmarłych muzyków. Na scenie wystąpią m.in. Jacek Siciarek, Tomasz Przyborowicz, Krzysztof Paul, Joanna Knitter, Michał Ciesielski, Mikołaj Stańko i Michał Lasota.
Dzień później, 4 listopada, zaplanowano XXVIII Tradycyjne Zaduszki Jazzowe w kościele ojców Franciszkanów w Gdyni. Początek wydarzenia wyznaczono na godz. 19.30.
W Krakowie miłośnicy jazzu będą mogli uczestniczyć w kolejnej edycji Krakowskich Zaduszek Jazzowych, które potrwają od 3 do 7 listopada. W programie znaleźli się m.in. Halina Mlynkova, Renata Świerczyńska, Karolina Leszko, Jacek Królik i Marek Stryszowski. Wystąpią także Orkiestra Śląskich Kameralistów oraz TakSieNieGra pod dyrekcją Piotra Zaufala, Ondřej Havelka and his Melody Makers, a także wykonawcy projektu „Wielka Rzeka – W hołdzie Stanisławowi Soyce”: Anna Maria Jopek, Natalia Grosiak, Skubas i Łukasz Lach.
7 listopada zaduszki jazzowe odbędą się również w Łodzi, w Sali Widowiskowej Łódzkiego Centrum Wydarzeń. Artyści zaprezentują największe przeboje polskich i zagranicznych legend muzyki. Koncert będzie podzielony na dwie części. W repertuarze znajdą się utwory m.in. Grzegorza Ciechowskiego, Andrzeja Zauchy, Stanisława Soyki, Anny Jantar, Krzysztofa Krawczyka, Sinéad O’Connor, Janis Joplin, Prince’a, Chrisa Cornella, Bonnie Tyler i Dolly Parton.
Tego samego dnia o godz. 19 w Oliwskim Ratuszu Kultury w Gdańsku zaplanowano Zaduszki Bluesowe. Za oprawę muzyczną odpowiadać będzie zespół Blues Connections, który odda hołd nieżyjącym wybitnym twórcom i instrumentalistom bluesowym.
Muzyczne wydarzenia uzupełnia XXIII Międzynarodowy Festiwal Zaduszki Organowe im. prof. Jana Jargonia, organizowany w Krakowie od 29 października do 10 listopada. Koncerty odbędą się w świątyniach dysponujących historycznymi instrumentami: u karmelitów „Na Piasku”, u dominikanów przy ul. Stolarskiej, u jezuitów przy ul. Kopernika, u benedyktynów w Tyńcu oraz w kościele św. Szczepana przy ul. Sienkiewicza.
Przed publicznością zaprezentują się organiści z Hiszpanii, Niemiec, Polski, Portugalii i Włoch. Koncert inauguracyjny odbędzie się z udziałem Sinfonietty Cracovii. W trakcie festiwalu będzie można usłyszeć kompozycje pochodzące z różnych epok – od renesansu aż po muzykę współczesną.
Kremacja i pochówek. Jakie stanowisko zajmuje Kościół?
Kościół katolicki zaleca tradycyjny pochówek ciał zmarłych, jednak nie zakazuje kremacji. Zgodnie z Kodeksem prawa kanonicznego jest ona dopuszczalna, jeśli nie wynika z motywacji sprzecznych z chrześcijańską nauką, na przykład z negowania zmartwychwstania ciał lub okazywania pogardy ludzkiemu ciału.
Kościół zwraca jednocześnie uwagę na konieczność godnego postępowania z prochami. Ze względu na szacunek należny ciału człowieka nie dopuszcza się ich rozsypywania w przestrzeni publicznej ani przechowywania w domu. Prochy po kremacji powinny zostać złożone w miejscu świętym, czyli na cmentarzu, zgodnie z obowiązującymi przepisami liturgicznymi.
Odpust zupełny za zmarłych. Jakie warunki trzeba spełnić?
Od 1 do 8 listopada wierni mogą uzyskać odpust zupełny dla zmarłych. Wymaga to nawiedzenia cmentarza lub kościoła oraz spełnienia zwykłych warunków związanych z uzyskaniem odpustu.
Należą do nich: pozostawanie w stanie łaski uświęcającej, czyli bez grzechu ciężkiego, przyjęcie Komunii Świętej, a także odmówienie modlitw „Ojcze nasz”, „Wierzę w Boga” oraz dowolnej modlitwy w intencjach wyznaczonych przez papieża na dany dzień.
