Pochodzące ze zbiorów Muzeum Wojska w Białymstoku oraz Rodziny Artysty prace, uzupełnione zostały notatkami Autora oraz wzbogacone komentarzem historyka.
Na prace Waleriana Bieleckiego trafiłam dwa lata temu podczas pracy kuratorskiej w przededniu 80. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego. Jego powstańcze akwarele i rysunki były także wtedy po raz pierwszy pokazywane publicznie: w Muzeum Wojska w Białymstoku. Uderzyło mnie, jak niezwykłą drogę przebyły te dokumenty historyczne. Przez blisko osiemdziesiąt lat pozostawały ukryte – w rodzinnych szufladach i muzealnych magazynach – czekając na swój czas. Wtedy narodziła się myśl, by sprowadzić je do Warszawy – miasta młodości Bieleckiego, miasta, o które walczył, i miasta, którego dramat oraz bohaterstwo uwiecznił w swoich pracach.
– mówi kuratorka wystawy, Karolina Kulyk z Instytutu Pileckiego.
Dzięki życzliwości Muzeum Wojska w Białymstoku i Rodziny Artysty na wystawę przyjechały nie tylko prace Waleriana Bieleckiego, ale także wyjątkowa pamiątka z Powstania – świecznik wykonany z odłamków pocisku – podkreśla Karolina Kulyk. – To w nim żona Artysty, Krystyna, co roku 1 sierpnia zapalała symboliczną świecę. Zapalimy ją teraz razem na wystawie – jako symbol pamięci o Walerianie Bieleckim i jego rodzinie, ale przede wszystkim jako hołd dla wszystkich, którzy walczyli o wolność Warszawy.
Wystawa prowadzi widza przez doświadczenie Powstania Warszawskiego oczami Waleriana Bieleckiego – artysty i świadka, który w swoich pracach utrwalił dramatyczną codzienność walczącego miasta. Podczas walk powstańczych w Śródmieściu Walerian Bielecki natknął się na zburzony sklep papierniczy. Znalezione tam materiały wykorzystał do stworzenia barwnej, wizualnej dokumentacji wydarzeń, w których uczestniczył w kolejnych miesiącach, w Powstaniu i w niewoli. Artysta opisuje to w swoich notatkach w sposób następujący:
„Rozbite wnętrze i wystawy sklepowe, w oknach wystawowych osłony przed pociskami i odłamkami, wykonane z tego, co było w sklepie: bloki rysunkowe, […], zeszyty, pudełka ołówków, cyrkle, linijki i inne skarby prawdziwe dla malarza i technika, zsunięte w sterty, tworzyły w wystawach swoistą osłonę – barykadę.
Wracając kiedyś z placówki na poczcie głównej na kwatery przy Szpitalnej 5, wstąpiłem olśniony tymi skarbami, zabrałem sobie notatnik i blok rysunkowy, komplet akwarel, kilka pędzli i ołówków. […]
Okazały się później skarbem prawdziwym, pomogły łatwiej znieść trudne dni niewoli, szczególnie w pierwszych miesiącach. Pozwoliły jednocześnie utrwalić jeszcze żywe wspomnienia przeżyć i walki w dniach powstania".
Sztuka Waleriana Bieleckiego, będącego jednocześnie żołnierzem i artystą, odsłania nieznany szerzej wymiar pamięci o Powstaniu Warszawskim – bardziej intymny, skupiony na detalu i codzienności, a zarazem głęboko zakorzeniony w doświadczeniu bezpośredniego świadka. Jego prace skłaniają do refleksji nad rolą barwnego obrazu jako medium dokumentu oraz nad granicą między zapisem faktów a ich artystycznym przetworzeniem.
Partnerem wystawy jest Muzeum Wojska w Białymstoku.
Biografia Waleriana Bieleckiego (ur. 1912 r., Petersburg – zm. 1969 r., Białystok) stanowi splot doświadczeń architekta, żołnierza i świadka historii, którego działalność twórcza kształtowała się w cieniu dramatycznych wydarzeń XX wieku. Absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, w 1939 r. ochotnik w obronie kraju, a w czasie okupacji i Powstania Warszawskiego żołnierz Armii Krajowej pod pseudonimem „Inżynier Jan”.
Podczas Powstania Warszawskiego walczył na Powiślu i w Śródmieściu w zgrupowaniu „Krybar”, zaprojektował słynny samochód pancerny „Kubuś”. Po kapitulacji jeniec Stalagu XI B Fallingbostel. W czasie walk powstańczych i w niewoli tworzył rysunki i akwarele dokumentujące zarówno walczącą Warszawę, jak i życie obozowe, utrwalał w ten sposób rzeczywistość wojenną i mierzył się z doświadczeniem przemocy.
Po powrocie do Polski w 1945 r. pracował jako architekt w Warszawie włączając się w działania na rzecz odbudowy stolicy oraz życie środowiska architektów. Prowadził także niewielkie wydawnictwo, zlikwidowane w wyniku represji wobec byłych żołnierzy AK, pozbawiających go również mieszkania w stolicy. Od 1949 r. związany z Białymstokiem, gdzie jako projektant i Główny Architekt Województwa współtworzył powojenny krajobraz miasta oraz inicjował działalność lokalnego oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich (SARP). Jego biografia ukazuje ciągłość między doświadczeniem wojny a praktyką projektową, podporządkowaną idei odbudowy utraconego świata.
