Niepowodzenie to, choć dla Polski bolesne, nie było jednak dla PO wizerunkowo miażdżące. Opinia publiczna bowiem słabo się orientuje w skomplikowanym systemie instytucjonalnym UE i jego zmiana nie wzbudza emocji społecznych. Inaczej się dzieje, gdy mówi się o rzeczach policzalnych, czyli o pieniądzach. W tej sytuacji negocjacje nad budżetem UE na lata 2014–2020, w którego ramach PO w swojej kampanii wyborczej z 2011 r. obiecywała wywalczyć dla Polski 300 mld zł na politykę spójności, są testem rzeczywistej pozycji Rzeczypospolitej w UE. Są też sprawdzianem zdolności rządu do skutecznego forsowania interesów Polski w strukturach unijnych, w których wszak nasz kraj, „płynąc w głównym nurcie polityki europejskiej” i będąc „zieloną wyspą w morzu kryzysu”, ponoć cieszy się „poważaniem i doskonałymi relacjami” z niemiecko-francuskim rdzeniem UE, rozwijanymi w ramach „lekceważonego przez poprzedników” trójkąta weimarskiego. Jeśli pozycja RP w UE jest tak mocna, jak zapewniał rząd, to osiągnięcie obiecanych 300 mld zł z funduszu spójności (plus 100 mld zł z innych funduszy unijnych lub jak chce opozycja – 170 mld na samo rolnictwo) nie powinno być problemem. Skoro jednak jest to problem, to może owa pozycja jest jednak inna niż nam wmawiano.
O co gramy
Gros wydatków budżetowych UE pochłaniają polityki: rolna, spójności i konkurencyjności. Rząd RP walczy o wysoki budżet drugiej z nich. (W latach 2007–2013 Polska z tej puli uzyskała 69 mld euro). Jest to taktyka rozsądna. Polityka rolna ma bowiem skutecznego obrońcę – Francję. Polityka konkurencyjności zaś nie zapewni Polsce większych korzyści.
Na stole negocjacyjnym mamy obecnie trzy projekty budżetu UE na lata 2014–2020:
1) Komisji Europejskiej – 1033 mld euro, w tym 386 mld euro na politykę rolną i 379 mld euro na politykę spójności. Polska mogła liczyć na 34,5 mld euro na dopłaty bezpośrednie dla rolników w ramach Wspólnej Polityki Rolnej (WPR) i 77 mld euro w ramach drugiej z wymienionych polityk.
2) prezydencji cypryjskiej – ok. 980 mld euro, z redukcją wydatków o 53,1 mld euro (tzn. o 5 proc. w stosunku do propozycji KE). W tym 12,5 mld euro w polityce spójności i 7,5 mld euro w wydatkach na WPR (5,65 mld euro w dopłatach bezpośrednich dla rolników). Cypr proponuje też niekorzystne dla Polski zmniejszenie limitu dostępnych dla danego państwa funduszy unijnych z poziomu 2,5 proc. do 2,35 proc. PKB kraju biorcy. Oszczędności skupiłyby się na polityce spójności. Polsce w jej ramach miałyby przypaść 72,7 mld euro. Projekt ten nie zyskał poparcia KE.
3) przewodniczącego Rady Europejskiej Hermana van Rompuya – (958 mld euro), w którym cięcia mają wynieść 75 mld euro, a więc więcej niż w propozycji Cypru. Objęłyby one głębiej WPR, skutkiem czego w ramach polityki spójności Polska uzyskałaby 73,9 mld euro, zatem więcej niż w wersji cypryjskiej, ale mniej niż proponowała KE. Projekt ten oprotestowała Francja, sprzeciwiając się cięciom w WPR.
Obóz oszczędności
Dla płatników netto (Austrii, Belgii, Danii, Francji, Finlandii, Holandii, Luksemburga, Niemiec, Szwecji i Wielkiej Brytanii) proponowane redukcje nie są wystarczające. Brigitta Ohlson, szwedzka minister ds. europejskich, żąda oszczędności trzy-cztery razy większych – (150–200 mld euro). Eurosceptyczni posłowie w parlamencie brytyjskim zaproponowali zaostrzenie i tak twardego stanowiska rządu JKM w kwestii redukcji budżetu wspólnot. Ma to tym większe znaczenie, że stanowią oni część zaplecza politycznego gabinetu Davida Camerona, który i bez tego zapowiadał weto wobec dużego budżetu UE. Gabinet brytyjski chce zamrożenia wydatków na poziomie z lat 2007–2013 – tzn. ok. 860 mld euro. Brytyjscy eurosceptycy domagają się zaś cięć wynoszących aż 200 mld euro, czyli zejścia poniżej poziomu obecnej perspektywy finansowej UE i to bez uwzględniania inflacji. Austria, Niemcy, Holandia i Szwecja określiły swoje żądania ograniczenia budżetu unijnego na 100 mld euro, a zatem zaproponowały redukcje dwukrotnie większe niż te zawarte w projekcie cypryjskim. Angela Merkel apeluje zaś o cięcia wysokości 130 mld euro w stosunku do propozycji KE.
Niewykorzystane możliwości gry
Obóz przyjaciół polityki spójności to zwolennicy dużego budżetu UE, są nimi: Bułgaria, Estonia, Grecja, Hiszpania, Litwa, Łotwa, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia i Włochy (poza osłabioną kryzysem Italią, brak wśród nich mocarstw) oraz KE, a formalnie także Parlament Europejski, choć znaczna część jego posłów z państw „obozu oszczędności” oskarżana jest o odgrywanie politycznego teatru.
Rozstrzygnięcie zapadnie na szczycie UE w przyszłym tygodniu, od 22 do 23 listopada. Dotychczasowe konsultacje z RFN nie przyniosły rezultatu. W rękach rządu pozostają jako narzędzia presji na partnerów z UE weto wobec budżetu i odmowa ratyfikacji paktu fiskalnego. Weto, choć grożą nim także inni, nie jest w interesie netto płatników, skutkuje bowiem prowizorium budżetowym opartym na ostatnim budżecie, a zatem bez postulowanych przez nich cięć.
PiS i SP naciskają na rząd, by przyjął twardą postawę i groził wetem. Jednocześnie PiS zawiesiło do czasu ukończenia negocjacji budżetowych w UE wystąpienie z wnioskiem o wotum nieufności dla rządu, by „nie osłabiać jego pozycji negocjacyjnej”, a Jarosław Kaczyński wystosował list do Camerona (PiS w PE tworzy z brytyjskimi konserwatystami jedną frakcję parlamentarną), wskazujący na konieczność uwzględnienia postulatów polskich.
Siła rządu w opozycji
Opozycja odegrała więc swoją rolę w sposób, w jaki należało to uczynić. Przyjęła postawę radykalnej presji na rząd. W tej sytuacji zadaniem rządu nie jest wskazywanie polskiej opinii publicznej „jak szalona jest opozycja” ani sugerowanie, że ewentualnej porażce negocjacyjnej winien będzie sojusz PiS-u w PE z politycznym zapleczem Camerona (a dlaczego nie sojusz PO z niemiecką chadecją, stanowiącą bazę polityczną Merkel?). Rolą rządu jest natomiast wykorzystanie dostarczonej mu przez opozycję amunicji politycznej w negocjacjach unijnych. Amunicją tą zaś jest możliwość wskazania europejskim rozmówcom, że polscy negocjatorzy znajdują się pod silną presją opozycji i niespełnienie ich postulatów może skutkować przesunięciami na polskiej scenie politycznej, których ani Niemcy, ani Francuzi sobie nie życzą. Opozycja zrobiła więc co do niej należało. Czas, aby rząd z tego skorzystał. W polityce zagranicznej antagonizmy krajowe powinny schodzić na dalszy plan. Wszak w 1919 r. na konferencji w Paryżu Roman Dmowski reprezentował Polskę rządzoną przez Naczelnika Józefa Piłsudskiego i żadnemu z nich nie przychodziło do głowy dezawuować drugiego przed aliantami.
