Dla wielu narodów ryzyko nieistnienia zostaje pojęciem abstrakcyjnym. W Polsce jest zagadnieniem realnym. Ma wymiar symboliczny i emocjonalny, bo pamięć o długim braku państwa nie wygasła i wciąż kształtuje sposób, w jaki mówi się o ciągłości. Ma też wymiar konkretny, związany z doświadczeniem czasu, w którym nie było własnego państwa, a więc nie było wpływu obywateli na decyzje polityczne i nie było ram, w których kultura mogłaby istnieć jako sprawa publiczna. Więcej, była rugowana, zakazywana albo przepisywana na użytek obcej władzy. Zostawała wtedy sprawą prywatną, rodzinną albo podziemną, pozbawioną instytucji, które nadawałyby jej trwałość poza życiem jednostek.
Zacofane elity
Lata 90. były czasem, w którym część polskich elit przyjęła dyskurs modernizacyjny i w osłabianiu myślenia o niepodległości upatrywała szansę na przyspieszenie zmian. Słowo „niepodległość” zaczęło uchodzić za niemodne, niezachodnie, wsteczne, za coś, co należy zostawić za sobą, żeby szybciej dopasować się do nowych ram. Ta postawa nie zniknęła wraz z tamtą dekadą. Siedzi nadal w głowach wielu polityków i intelektualistów, którzy traktują przywiązywanie wagi do własnego istnienia państwa jako przeszkodę, a nie jako warunek. Truje nasze życie, bo każe widzieć w trosce o ciągłość i o własne pole decyzyjne coś, czego należy się wstydzić albo co należy ograniczać w imię zewnętrznych standardów.
Współbrzmiało to z koncepcjami, które w latach 90. zyskały szeroki obieg. Eseistyka Fukuyamy o końcu historii opisywała moment, w którym liberalna demokracja i gospodarka rynkowa miały stać się ostateczną formą organizacji politycznej. Nie chodziło o to, że wydarzenia się skończą, tylko o to, że znikną poważne alternatywy ideologiczne. Państwa miały dalej istnieć, ale spory o ustrój i o granice przestawały być osią historii. W tym ujęciu przywiązywanie wagi do niepodległości wyglądało na pozostałość wcześniejszego etapu, na coś, co traci znaczenie, gdy wszyscy zmierzają w tę samą stronę.
Równolegle mówiono o końcu polityki westfalskiej. Porządek ustalony w 1648 roku opierał się na zasadzie, że każde państwo ma wyłączną władzę na swoim terytorium i że inne państwa nie ingerują w jego sprawy wewnętrzne. W latach 90. coraz częściej przedstawiano ten model jako przestarzały.
Granice miały tracić znaczenie wobec przepływów kapitału, informacji i ludzi, a suwerenność miała być stopniowo zastępowana przez wspólne reguły i instytucje ponadnarodowe. W praktyce oznaczało to przekonanie, że państwo nie musi już samodzielnie rozstrzygać wszystkich spraw, bo część z nich lepiej oddać w ręce struktur, które działają ponad granicami.
Dziurawe sieci
Z tym szło zachwycenie mocą struktur sieciowych. Unia Europejska była wtedy najczęściej przywoływanym przykładem jako wspólnota, w której państwa dobrowolnie przekazują część kompetencji, a decyzje zapadają w sieciach instytucji, ekspertów i rządów. Wydawało się, że taka forma pozwala omijać stare ograniczenia suwerenności i szybciej modernizować się przez dostęp do wspólnych standardów i rynków. W polskim dyskursie modernizacyjnym te idee układały się w przekonanie, że własne istnienie państwa przestaje być głównym problemem, a osłabianie myślenia o niepodległości otwiera drogę do nowego porządku.
W tym świecie żyje nadal część polskich elit. Problem jednak w tym, że bezmyślne hołdowanie tamtym koncepcjom z lat 90. wiąże się już z utratą kontaktu z rzeczywistością. Ten pociąg odjechał, szanowni państwo, a utrzymywanie się przy przekonaniu, że spory o granice i o własne istnienie państwa należą do przeszłości, coraz wyraźniej rozmija się z tym, co dzieje się wokół. Agresja Rosji na Ukrainę w 2022 roku zmieniła rachunek.
Państwo sąsiednie, formalnie suwerenne i uznane, zostało napadnięte z zamiarem podważenia jego prawa do istnienia jako odrębnego bytu. Brutalne naruszenie granic pokazało, że zasada nieingerencji i nienaruszalności terytorium nie jest już czymś, co można traktować jako oczywistość wynikającą z końca historii. Rosja nie szukała w tym działaniu miejsca w sieci instytucji ani wspólnych reguł. Działała tak, jakby porządek, w którym państwa respektują wzajemnie swoje istnienie, przestał obowiązywać wobec słabszego sąsiada.
To wydarzenie pociągnęło za sobą dalsze zmiany. W Europie coraz wyraźniej wychodzą na wierzch egoizmy narodowe, które wcześniej były przykrywane językiem wspólnych standardów i sieciowych struktur. Niemcy, długo przedstawiane jako motor integracji i przykład rezygnacji z twardej suwerenności na rzecz wspólnoty, zaczęły w sprawach energii, obrony i relacji z Rosją przedkładać własne kalkulacje nad wcześniejsze zobowiązania.
Podobne przesunięcia widać w innych stolicach, gdzie gotowość do ponoszenia kosztów wspólnej polityki maleje, gdy wchodzi w grę bezpośredni interes. W Stanach Zjednoczonych powrót do bardziej transakcyjnego traktowania sojuszy i skupienie na własnej półkuli oznacza, że gwarancje bezpieczeństwa nie są już automatyczne. Polska musi nauczyć się korzystać z tej transakcyjności w imię własnego bezpieczeństwa, pokazując konkretne korzyści ze współpracy i budując pozycję, w której jej interesy strategiczne są brane pod uwagę nie z przyzwyczajenia, tylko z wyrachowania.
Polska po 2022 roku znajduje się pod działaniami hybrydowymi, które zmierzają do pozbawienia jej niepodległości bez konieczności klasycznej wojny.
Niepodległość w tym kontekście rozpada się na dwa wymiary. Wewnętrzny dotyczy zakresu, w jakim władze wyłonione w wyborach dysponują aparatem zdolnym do prowadzenia polityki państwa i są gotowe działać bez podporządkowania się interesom zewnętrznych partnerów. Nie chodzi tu o formalne uprawnienia wynikające z traktatów, tylko o podatność na realizowanie cudzych priorytetów w sprawach, które pozostają w krajowej kompetencji. Zewnętrzny wymiar to zdolność do wprowadzenia polskiego interesu, zwłaszcza strategicznego i egzystencjalnego, do rachunku innych aktorów, tak żeby nie był on traktowany jako zmienna drugorzędna.
Atak na niepodległość
Działania hybrydowe uderzają najpierw w wymiar wewnętrzny. Jednym z wyraźnych przykładów jest atak na głowę państwa i jego pozycję ustrojową.
Prezydent, zgodnie z konstytucją, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz jest najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych. Na czas wojny, na wniosek premiera, mianuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych. Osłabianie tej pozycji, zarówno przez spory o zakres prerogatyw, jak i przez narracje podważające autorytet urzędu, zmniejsza zdolność do sprawnego przejścia w tryb kryzysowy. W sytuacji wojny może to prowadzić do trudności z mianowaniem Naczelnego Dowódcy albo do sytuacji, w której wyznaczona osoba nie dysponuje wystarczającym uznaniem wewnątrz aparatu, co otwiera pole do chaosu w dowodzeniu. To jest śmiertelne zagrożenie. Nie wspominam tu już o symbolicznym, ale niezwykle ważnym wymiarze osoby prezydenta jako znaku jedności państwa.
Atak ten obniża gotowość do uznawania kompetencji organu w chwili, gdy stają się one operacyjnie niezbędne, bez potrzeby formalnego przejmowania instytucji. Zewnętrzne podmioty, przede wszystkim Rosja, mogą wykorzystywać to pole przez wzmacnianie sporów i narracji, które rozszczelniają wewnętrzną spójność. Państwo, które nie potrafi utrzymać autorytetu kluczowego organu odpowiedzialnego za ciągłość dowodzenia, jest postrzegane przez sojuszników i przeciwników jako mniej wiarygodne, a jego interesy bezpieczeństwa łatwiej wtedy marginalizować w kalkulacjach strategicznych.
W warunkach powrotu westfalskiej logiki, w której silniejsi decydują o tym, czy słabsze państwa zachowają ciągłość, osłabienie wewnętrzne zmniejsza możliwość aktywnego zabezpieczania własnego istnienia. Działania hybrydowe skupiają się na organie odpowiedzialnym za ciągłość dowodzenia, ponieważ jego osłabienie ogranicza niepodległość jeszcze przed otwartą konfrontacją.
Opamiętajcie się, póki nie jest za późno.