Perły polskiej architektury drewnianej

O tradycyjnej polskiej architekturze drewnianej możemy już mówić jedynie w czasie przeszłym. Najwięcej budowli drewnianych znajdowało się w Polsce wschodniej, po wschodniej stronie Wisły, w górach i na Mazurach. Drewniana architektura przez lata była synonimem biedy i zacofania. Jednocześnie niektóre środowiska intelektualne w lokalnym charakterze zachowanej architektury zaczęły dopatrywać się unikalnych wartości.

Drewniane budowle sakralne były charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego Polski do II wojny światowej.

Stosunkowa swoboda wyznaniowa przyczyniła się do powstawania świątyń wielu religii i wyznań, co wraz z tradycjami regionalnymi przyczyniło się do ogromnego bogactwa form architektonicznych tych budowli. Kościoły drewniane rzymskokatolickie wznoszone były najczęściej na planie prostokąta z dostawionym do nawy prostokątnym lub wielobocznie zakończonym prezbiterium. Dodatkowym elementem była zakrystia przylegająca do prezbiterium (najczęściej od strony północnej). Średniowieczne kościoły kryte były wysokimi jednokalenicowymi dachami, które przykrywały nawę i prezbiterium. 

Symbolicznym elementem konstrukcji drewnianego kościoła była tak zwana tęcza – łuk zamykający otwór zwany tęczowym, znajdujący się w ścianie pomiędzy nawą a prezbiterium, a w sensie konstrukcyjnym będący miejscem połączenia zrębu ścian nawy z prezbiterium. W górnej części otworu często umieszczano belkę zwaną tęczową, na której ustawiano krucyfiks. Okna w drewnianych świątyniach swoim kształtem podążały za nurtami panującymi w architekturze murowanej – na przykład w późnogotyckich kościołach były zakończone łukiem ostrym. Funkcjonalność kościołów drewnianych wzrastała dzięki zastosowaniu konstrukcji zewnętrznych zadaszeń, okalających ściany budynku, zwanych sobotami. Drewniane kościoły powstające w okresie baroku, charakteryzowały się trójosiową fasadą z dwiema wieżami, trójkątnym szczytem i odpowiednimi dla stylu detalami (Tomaszów Lubelski).
 
Bogatszą formę zewnętrzną od kościołów rzymskokatolickich miały cerkwie greckokatolickie, a później także prawosławne, występujące w Polsce południowej i wschodniej.
Cerkiew greckokatolicka miała najczęściej formę składającą się z trzech części: babińca, nawy i części ołtarzowej, krytych dachami namiotowymi zwieńczonymi kopułami. Nawa stanowiła najwyższą część bryły. Babiniec, będący jednocześnie kruchtą, czasem poprzedzano przedsionkiem. Istnieje wiele rozmaitych planów cerkwi: dwudzielne (z nawą kwadratową, prostokątną lub oktagonalną z dobudowanym babińcem), z węższym prezbiterium, na planie krzyża greckiego lub bardziej rozczłonkowane poprzez dostawione do bryły przedsionki, dzwonnice lub zakrystie.

Drewniane świątynie posiadały stosunkowo niewielkie otwory okienne. W przypadku konstrukcji zrębowej jest to logiczna konsekwencja dbałości o jak najmniejsze osłabianie konstrukcji. Z zewnątrz świątynie deskowano lub obijano gontem. Wewnętrzną dekorację stanowiła malatura pokrywająca ściany i sufit, oraz dekoracje rzeźbiarskie wykonywane również z drewna, będące elementami wyposażenia świątyni. Co ciekawe, większość plebanii było murowanych.

Na zachodzie i północy Polski oraz na Śląsku występowały drewniane świątynie protestanckie.
Do najsłynniejszych należą świątynie w Jaworze, Świdnicy, Kamieńczyku i Miliczu. Plany zborów ewangelickich wykazują podobieństwa do planów kościołów rzymskokatolickich, jednak najczęściej ich formy są skromniejsze i prostsze.