Tradycyjna wieczerza wigilijna przypomina wczesnochrześcijańskie agapy, uczty na których chrześcijanie gromadzili się wieczorem przed dniem świątecznym, by przez czuwanie, modlitwy i śpiewy przygotować się na obchody święta. Co ciekawe początkowo wigilie praktykowano właśnie przed wszystkimi uroczystościami kościelnymi. Dopiero w czasach nowożytnych upowszechniła się wieczerza wigilijna kojarząca się wyłącznie z Bożym Narodzeniem. W Polsce wigilia zyskała popularność w XVIII wieku, a w XX w. stała się już powszechną tradycją.
Wieczerza wigilijna tradycyjnie rozpoczyna się wraz z pojawieniem się „pierwszej gwiazdki”, symbolizującej gwiazdę betlejemską, która prowadziła Trzech Króli do narodzonego Jezusa. Kolację rozpoczyna wspólna modlitwa i odczytanie fragmentu Ewangelii o narodzeniu Jezusa. O północy we wszystkich kościołach Polski tego dnia zostaną odprawione uroczyste msze, tzw. pasterki.
Wigilii towarzyszy wiele zwyczajów i symboli, bez których trudno wyobrazić sobie święta. Pod obrus zwykle wkłada się odrobinę siana – nawiązując do żłóbka, miejsca narodzin Chrystusa. Na stole pozostawia się również dodatkowe nakrycie dla zbłąkanego wędrowca. Zanim goście skosztują przygotowanych potraw, wszyscy składają sobie życzenia, przełamując się opłatkiem, symbolizującym miłość i przebaczenie. Zgodnie z tradycją, na stole wigilijnym powinno znaleźć się dwanaście dań, a każdy z uczestników wieczerzy powinien skosztować każdego z nich, by zapewnić sobie pomyślność w nadchodzącym roku. Wigilii towarzyszy obdarowywanie się prezentami, w zależności od regionu, kładzionymi pod choinką albo wręczanymi dzieciom przez Mikołaja.
Od 2003 roku - zgodnie z formułą przykazań kościelnych, zatwierdzonych przez Watykańską Kongregację Nauki Wiary – w wigilię Bożego Narodzenia formalnie nie obowiązuje post. Niemniej Polacy zwykle nie spożywają tego dnia mięsa w poszanowaniu dla wielowiekowej tradycji, a biskupi polscy zachęcają wierzących do dochowania wierności tej tradycji. Wigilia postna obowiązuje katolików jedynie wówczas, gdy przypada w piątek.
Co ciekawe Polska jest jednym z nielicznych krajów, w których to właśnie Wigilia jest dniem wręczania prezentów. Na Zachodzie prezenty wręczane są dopiero w dzień Bożego Narodzenia - 25 grudnia.
